Jedzenie świąteczne – wszystkie potrawy julbordu i co robić kiedy

Jest wieczór 23 grudnia. Otwierasz zamrażarkę w poszukiwaniu kostek lodu i znajdujesz słoik czerwonej kapusty, który ktoś zrobił w którąś listopadową niedzielę, a obok torebkę klopsików. Nagle Wigilia jest krótsza o dwie potrawy. To właśnie tam rozstrzyga się spokojny julbord: nie w Wigilię, tylko w tym, co już zostało zrobione.

Na tej stronie zebraliśmy w jednym miejscu całe jedzenie świąteczne ze Swilderness. Dostajesz prosty model tego, jak je się julbord, i drugi – kiedy robić każdą potrawę. Potem przychodzi krótki fragment o każdej potrawie, z linkiem do przepisu, oraz kilka rad Livsmedelsverket (szwedzkiego urzędu ds. żywności), które warto znać na pamięć, kiedy lodówka pęka w szwach.

Co to jest julmat?

Julmat to potrawy z julbordu, a julbord to szwedzki stół, z którego każdy nakłada sobie sam. Najczęstsze potrawy to marynowany śledź, gravlax (łosoś marynowany w soli i cukrze), szynka świąteczna, klopsiki, prinskorv (małe kiełbaski), Janssons frestelse (zapiekanka ziemniaczana ze szprotami), czerwona kapusta i ryż na mleku. Do tego chleb, musztarda, ziemniaki, a potem wszystko to, co należy właśnie do waszej rodziny: żeberka, sałatka z buraków, salceson, połówki jajek albo własny śledź.

Większość tego, co stoi na stole, jest młodsza, niż się wydaje. Dopp i grytan (maczanie chleba w wywarze z szynki), kiełbasa świąteczna i lutfisk (suszony dorsz moczony w ługu) należą do tych starych potraw. Ryż na mleku pojawił się w XIX wieku. Szynka świąteczna, prinskorv, gravlax i Janssons upowszechniły się dopiero w XX wieku, a klopsiki trafiły na julbord dopiero po drugiej wojnie światowej. To pociecha dla każdego, kto uważa, że julbord musi wyglądać w określony sposób: on zawsze się zmieniał.

Model do zapamiętania – cztery tury i trzy szafki

Julbord łatwiej i zjeść, i przygotować, jeśli myślisz jednocześnie w dwóch porządkach.

Cztery tury na stole. Tak się je:

1. Śledź. Marynowany śledź z ziemniakami, chlebem i kwaśną śmietaną.
2. Zimne. Gravlax, jajka, szynka świąteczna z musztardą, pasztet i wędliny.
3. Ciepłe. Klopsiki, prinskorv, żeberka, Janssons i czerwona kapusta.
4. Słodkie. Ryż na mleku, ris à la Malta, pierniczki i świąteczne słodycze.

Między turami weź czysty talerz. W restauracjach julbord często dzieli się na więcej tur, a zimne ryby, zimne mięsa i sery są osobnymi turami. W domu wystarczą cztery.

Trzy szafki w kuchni. Tak się gotuje:

1. Zamrażarka – kilka tygodni wcześniej. Czerwona kapusta, klopsiki, ciasto na pierniczki, lussekatter, domowy prinskorv i glögg dla dzieci.
2. Lodówka – kilka dni wcześniej. Śledź, gravlax i świąteczne słodycze, a także szynka, kiedy jest już upieczona.
3. Piekarnik – w sam dzień. Podgrzać to, co ciepłe, usmażyć prinskorv, upiec Janssons, jeśli nie jest gotowy, i ugotować ryż na mleku.

Tabela na stronie pokazuje każdą potrawę z jej turą i jej szafką. Im więcej potraw trafi do dwóch pierwszych szafek, tym więcej Wigilii zostanie na coś innego niż zmywanie.

Zimne – śledź, łosoś i szynka

Zimne dania to szkielet julbordu i większość z nich robi się kilka dni wcześniej.

Śledź

Marynowany śledź – przepis opiera się na zasadzie 1-2-3, a z jednej porcji powstają trzy świąteczne śledzie: klasyczny, z cebulą i w sosie musztardowym. Śledź to jedno z niewielu dań, które są całkiem gotowe kilka dni wcześniej, a do tego potrzebuje czasu, żeby nabrać smaku. Jeśli chcesz dzikszej wersji, jest jeszcze leśny śledź z pędami świerku, marynata z jałowcem i rozmarynem.

Gravlax

Gravlax z sosem hovmästarsås – łosoś marynuje się w lodówce przez dwie doby w mieszance jednej części soli i dwóch części cukru. Najważniejsze, co trzeba wiedzieć z wyprzedzeniem, to mrożenie: świeżą dziką rybę, którą chcesz marynować, trzeba zamrozić w temperaturze minus 18 stopni na co najmniej trzy doby, żeby zabić pasożyty, a większą całą rybę jeszcze o parę dób dłużej. Łososia hodowlanego nie trzeba mrozić. Jeśli po świętach zostanie łosoś, przyda się do tego dania: ziemniaki w sosie koperkowym z gravlaxem.

Szynka świąteczna

Szynka to jedyny duży projekt i robi się ją parę dni wcześniej albo dzień wcześniej. Glazurowana szynka świąteczna z piekarnika – ten przepis omawia szynkę peklowaną i gotowaną, temperaturę w środku, czas na kilogram i cztery rodzaje glazury. Wywar zachowaj na dopp i grytan. Jeśli chcesz dymnego smaku, jest szynka świąteczna z wędzarki – szynkę piecze się w domu, a potem wędzi i glazuruje na dworze.

Ciepłe – klopsiki, prinskorv i Janssons

Ciepła tura to ta, która zabiera najwięcej czasu w piekarniku w Wigilię. Dlatego właśnie tutaj najbardziej opłaca się zrobić coś wcześniej.

Klopsiki i prinskorv

Klopsiki na julbord – klopsiki można usmażyć na patelni albo upiec w piekarniku i dobrze się mrożą. Zrób je w któryś weekend adwentu, a w Wigilię wystarczy je podgrzać. Prinskorv to danie, które robi się na końcu i najszybciej: kupne kiełbaski smaży się na patelni albo podgrzewa na blasze w piekarniku przez ostatnie dziesięć minut. Kto chce zrobić własne, znajdzie tam też przepis na domowy prinskorv w jelicie baranim, który obgotowuje się i zamraża w adwencie. Kiełbasę świąteczną pieczoną nad ogniem znajdziesz tutaj: świąteczna kiełbaska na patyku.

Janssons frestelse i żeberka

Janssons frestelse (zapiekanka ziemniaczana ze szprotami) robi się ze szwedzkiego ansjovis, czyli szprotów marynowanych w przyprawach, a nie z sardeli. Upiecz go najwcześniej dwa dni przed i podgrzej w Wigilię, bo po zamrożeniu ziemniaki robią się mączyste. Żeberka z piekarnika z imbirem, goździkami i musztardą robi się dzień wcześniej i podgrzewa w Wigilię.

Czerwona kapusta

Czerwona kapusta z jabłkiem i świątecznymi przyprawami to danie, które najlepiej znosi przygotowanie z wyprzedzeniem. Ugotuj ją na początku adwentu, zamroź w porcjach i podgrzej na kuchence. Jej kwaskowość przełamuje tłustość szynki i żeberek. Borówki ucierane na surowo z cukrem albo konfitura z borówek robią to samo obok klopsików.

Słodkie – ryż na mleku, słodycze i wypieki

Słodka tura zaczyna się w adwencie, a kończy w dniach między świętami a Nowym Rokiem.

• Ryż na mleku to zakończenie julbordu, z migdałem ukrytym w garnku. Ten przepis da się ugotować na kuchence równie dobrze jak nad ogniem.
• Ris à la Malta robi się z zimnego ryżu na mleku z bitą śmietaną i pomarańczą – to najlepszy sposób na resztki w pierwszy dzień świąt.
• Pierniczki i lussekatter piecze się w adwencie. Ciasto na pierniczki wytrzymuje w zamrażarce do trzech miesięcy, a lussekatter zamrożone w dniu pieczenia po rozmrożeniu smakują jak świeże.
• Saffranskladdkaka to prosta wersja dla tych, którym nie chce się czekać, aż ciasto wyrośnie.
• Świąteczne słodycze: knäck (szwedzkie toffi) wytrzymuje w lodówce dwa–trzy tygodnie, trufle czekoladowe toczy się ze śmietanki i czekolady, a ischoklad to najprostsza rzecz ze wszystkich, bo nie potrzeba do niej termometru. Kto chce sam zrobić marcepanowe świnki, zaczyna od tego: domowa masa migdałowa.

Napoje – glögg, julmust i coś ciepłego

Glögg otwiera wiele julbordów. Glögg nad ogniskiem – ten przepis ma zarówno glögg dla dorosłych, jak i glögg dla dzieci na soku, a ten dziecięcy można mrozić w porcjach. Julmust, świąteczny napój gazowany, pojawił się w 1910 roku jako bezalkoholowa alternatywa dla świątecznego piwa i do dziś wiele dzieci najchętniej pije go do jedzenia.

Co robić i kiedy

Cztery tury na stole nie oznaczają czterech dni w kuchni. Z trzema szafkami grudzień wygląda mniej więcej tak:

• Pierwsza niedziela adwentu, 29 listopada: ułóżcie menu i zróbcie miejsce w zamrażarce. Czerwona kapusta, klopsiki i ciasto na pierniczki trafiają tam w ciągu dwóch pierwszych tygodni adwentu. Jeśli chcecie konkretną szynkę, zapytajcie w sklepie, czy przyjmuje zamówienia z wyprzedzeniem.
• Dzień świętej Łucji, niedziela 13 grudnia: knäck i ischoklad do lodówki, lussekatter i kulki truflowe bez obtoczenia do zamrażarki.
• Środa 16 grudnia: ostatni dzień, żeby włożyć dziką rybę do zamrażarki, jeśli ma być marynowana w poniedziałek.
• Poniedziałek 21 grudnia: zamarynujcie śledzia i łososia.
• Wtorek 22 grudnia: upieczcie szynkę i przełóżcie klopsiki oraz czerwoną kapustę z zamrażarki do lodówki.
• Środa 23 grudnia: zglazurujcie szynkę, zróbcie żeberka, Janssons i sos hovmästarsås.
• Wigilia, czwartek 24 grudnia: podgrzejcie ciepłe dania, usmażcie prinskorv i ugotujcie ryż na mleku, jeśli nie jest jeszcze ugotowany.

Cały plan dzień po dniu, z harmonogramem piekarnika na Wigilię i tym, co może dzielić piekarnik, znajdziesz tutaj: julbord krok po kroku.

Ile jedzenia świątecznego potrzeba?

Częsty błąd to liczenie każdej potrawy tak, jakby była całym obiadem. Przy julbordzie z wieloma potrawami dorosły zjada łącznie mniej więcej pół kilo jedzenia, a na każdą potrawę przypada tylko niewielka część tego. Ile szynki, śledzia i klopsików potrzeba na dorosłego i na dziecko oraz o ile możesz zmniejszyć ilości, gdy potraw jest więcej, przeczytasz tutaj: ile jedzenia świątecznego na osobę.

Świąteczny stół na dworze

Nie wszystko trzeba jeść w środku. Śledź, szynka i jajka dobrze znoszą chłód w torbie termicznej, a klopsiki, Janssons i ryż na mleku można podgrzać w żeliwie nad żarem. Menu, plan czasowy i to, co dzieci mogą robić przy ognisku, znajdziesz tutaj: świąteczny stół na dworze.

Bezpieczne jedzenie świąteczne – lodówka, stół i resztki

Julbord to posiłek, przy którym w ciągu roku najwięcej jedzenia stoi na stole najdłużej. Kilka rad Livsmedelsverket, które warto znać:

• Lodówka na 4 stopnie. W tej temperaturze jedzenie wytrzymuje mniej więcej dwa razy dłużej niż w 8 stopniach. Wypchana po brzegi lodówka w grudniu może być cieplejsza, niż się wydaje, więc termometr do lodówki jest wart swojego miejsca.
• Na stole najwyżej cztery godziny. Produkty chłodzone nie powinny stać na stole dłużej niż cztery godziny w pomieszczeniu, w którym jest najwyżej 20 stopni, i najwyżej trzy godziny, jeśli jest do 25 stopni. Wystawiaj po trochu i dokładaj z lodówki.
• Resztki szybko do lodówki. Ciepłe jedzenie szybko wystudź i wstaw do lodówki, gdy tylko ostygnie. Ugotowane jedzenie często wytrzymuje w lodówce kilka dni, a czasem nawet do mniej więcej tygodnia. Zamroź to, czego nie zdążysz zjeść.
• Ryba marynowana na surowo. Dziką rybę, która ma być marynowana, najpierw mrozi się w temperaturze minus 18 stopni przez co najmniej trzy doby, a domowy gravlax trzeba zjeść w ciągu tygodnia albo zamrozić. Zamrażalnik w lodówce nie zawsze osiąga taką temperaturę, więc używaj zamrażarki.

W ciąży przy julbordzie? Większość jest w porządku. Marynowany śledź jest w porządku, podobnie jak szynka krojona z całego kawałka tuż przed jedzeniem. Kupną wędzoną i marynowaną na surowo rybę trzeba zjeść w ciągu tygodnia od daty pakowania, a domowy gravlax zjeść w ciągu tygodnia albo zamrozić. Unikaj zimnych sałatek i past z marynowaną surową rybą, serem pleśniowym albo wędlinami i nie jedz zbyt często bałtyckich śledzi. Julmust, bezalkoholowy glögg, pierniczki i szafranowe bułeczki są w porządku.

Dzieci i jedzenie świąteczne

Dzieci rzadko jedzą cały julbord – i nie muszą. Prinskorv, klopsiki, szynka i ryż na mleku zwykle w zupełności wystarczą, a śledź może poczekać kilka lat. Pozwól dzieciom zrobić coś, co będzie widać na stole: toczyć trufle, wykrawać pierniczki, schować migdał w ryżu na mleku albo ułożyć połówki jajek. Dobrze jest napisać przy potrawach małe karteczki z tym, co w nich jest, żeby osoba uczulona na ryby, orzechy, mleko albo jajka od razu to widziała.

Więcej pomysłów na święta z większą ilością wspólnego czasu, od adwentu do Nowego Roku, znajdziesz tutaj: Boże Narodzenie z dziećmi.