Gotowanie na ognisku zimą – przepisy i triki na gotowanie nad ogniem w mrozie

Jest niedziela w lutym, wpół do dwunastej. Miejsce na ognisko nad jeziorem leży pod półmetrową warstwą śniegu, a jedyne, co wystaje, to górna krawędź kamiennego kręgu i ławka, która wygląda jak tort bezowy. W składziku na drewno leży kilka kawałków kory i pusta paczka po chipsach. Dziesięciolatek kopie rękawiczką. Ktoś pyta, czy jest kiełbaska.

Jest kiełbaska. W sankach jest też worek suchego brzozowego drewna, termos z gorącą wodą i pojemnik fasoli w sosie pomidorowym, który przez całą drogę leżał zamrożony na płasko przy woreczku z kiełbaskami. Dwadzieścia minut później pachnie dymem i pomidorami, a nikt nie musiał obierać cebuli zgrabiałymi palcami.

Zimowe jedzenie z ogniska to to samo jedzenie co latem, tylko o sukcesie decyduje coś innego. Na tej stronie zebraliśmy wszystkie przepisy na ognisko z naszej strony, które sprawdzają się w mrozie, prosty model tego, co robić gdzie, i to, co jest trudne w samym ognisku, kiedy na ziemi leży śnieg.

Do zapamiętania: dom, termos, żar

Myślcie o każdym zimowym daniu jak o podróży między trzema stacjami.

1. W domu. Wszystko, co wymaga noża, bieżącej wody albo długiego gotowania. Siekajcie, płuczcie, mieszajcie, podgotowujcie i odważajcie. Przy ognisku palce są zmarznięte, a woda cenna.
2. Termos. To, co ma być gorące, kiedy dotrzecie na miejsce. Gorąca woda, dzięki której garnek zagotuje się w kilka minut, gotowa zupa albo przyprawiony napój.
3. Żar. To, co potrafi tylko ogień: smażenie, opiekanie, topienie sera, chrupiąca skórka na ziemniakach i zapach dymu.

Im więcej przeniesiecie wyżej na tej liście, tym krócej będziecie stać bez ruchu na mrozie. Tabela na tej stronie pokazuje, co przy każdym daniu robi się w domu. Jak kuchenka gazowa, kuchenka spirytusowa i termos obiadowy działają w mrozie, przeczytacie tutaj: gotowanie na dworze zimą. Tutaj chodzi o ognisko.

Ogień w mrozie – czym różni się od lata

Drewno leży pod śniegiem

Latem wokół miejsca na ognisko znajdzie się patyki i szyszki. To zresztą jedyne, na co pozwala allemansrätten, szwedzkie prawo powszechnego dostępu do przyrody: Naturvårdsverket, szwedzka agencja ochrony środowiska, pisze, że do ogniska wolno używać patyków, gałęzi i szyszek leżących na ziemi. Gałęzi ani kory brzozowej z żywych drzew brać nie wolno, a przewrócone drzewa należą do właściciela gruntu. Zimą to wszystko leży pod śniegiem, a to, co da się wykopać, jest mokre.

Dlatego weźcie własne drewno. MCF daje tę samą radę przez cały rok, ale zimą to prawie konieczność. Drobno porąbane suche drewno w worku w sankach, kilka podpałek i zapałki w szczelnym woreczku w wewnętrznej kieszeni wystarczą na długo. Forststyrelsen w Finlandii zwraca uwagę, że zimą zapałki robią się wilgotne i drewno też może takie być. Jeśli przy miejscu na ognisko jest skład drewna, to miły bonus, ale nie liczcie na to, że będzie pełny.

Drewno, które leżało w śniegu, robi się mokre z wierzchu, kiedy śnieg topnieje przy ogniu. Postawcie worek na ławce albo na sankach, a nie w śniegu obok ogniska.

Podłoże: nie śnieg, nie lód, nie skała

Ognisko rozpalone bezpośrednio na śniegu wytapia dołek, a woda z roztopów spływa pod drewno. Żar tonie, zanim jedzenie będzie gotowe. To samo dzieje się na lodzie, gdzie popiół na wiosnę ląduje dodatkowo w jeziorze.

Są trzy dobre rozwiązania:

• Odkopcie stałe miejsce na ognisko aż do żwiru albo kamienia. Forststyrelsen proponuje odsunąć śnieg polanem, jeśli nie macie łopaty, ale mała łopata w sankach załatwi sprawę w minutę. I tak będzie potrzebna, kiedy trzeba będzie zgasić ognisko.
• Grill na nóżkach albo misa ogniowa na ognioodpornej płycie. To rozwiązanie na lód i na miejsca bez wyznaczonego miejsca na ognisko. Płyta nie pozwala, żeby ogień wtopił się w podłoże.
• Szwedzka pochodnia. Nacięta kłoda, którą zapala się od góry i która pali się od środka. Ma płaski wierzch i zbiera żar pośrodku, więc można na niej postawić dzbanek do kawy albo małą patelnię. Nie wtapia się w śnieg tak szybko jak zwykłe ognisko, ale po jakimś czasie palenia może się przechylić i rozpaść. Dlatego ją też stawiajcie na ognioodpornej płycie, z dala od drzew, i przywieźcie ją z domu. Allemansrätten nie pozwala ścinać drzew na miejscu.

Jedna rzecz kusi zimą, ale trzeba jej unikać: goła skała. Płyta skalna wywiana do czysta przez wiatr wygląda na idealne miejsce na ognisko, ale zarówno Naturvårdsverket, jak i MCF to odradzają. Skała może popękać, a Naturvårdsverket pisze, że może zostać trwale uszkodzona.

Wiatr: osłona dla garnka, oko na iskry

Wiatr wychładza garnek tak samo jak was. Usiądźcie tak, żeby dym szedł w drugą stronę niż ławka, i ustawcie sanki albo plecaki jak ścianę po stronie nawietrznej, żeby garnek był osłonięty. Ale nie obudowujcie ogniska. MCF mówi, że przed rozpaleniem trzeba sprawdzić wiatr i zgasić ogień, jeśli zacznie mocniej wiać, bo iskry mogą zostać zaniesione do lasu. To dotyczy także sytuacji, gdy leży śnieg.

Żar powstaje dłużej

Wszystko wokół ogniska jest zimne: drewno, kamienie, garnek i woda. Ogień zużywa energię na ich ogrzanie, zanim zrobi się żar. Żeliwny garnek, który tak dobrze trzyma ciepło, także dłużej się nagrzewa. Kilka sztuczek:

• Rozpalcie ogień jako pierwszą rzecz, zanim ktokolwiek zacznie rozpakowywać jedzenie.
• Zacznijcie od małych polan i dokładajcie większe dopiero, kiedy dobrze się pali, jak pisze Forststyrelsen.
• Wlejcie gorącą wodę z termosu do garnka zamiast zimnej wody albo śniegu.
• Pokrywka na garnek. Garnek bez pokrywki na wietrze ledwo się zagotuje.
• Najpierw gotujcie to, co trwa najdłużej, póki ogień jest duży, a żar zostawcie na ziemniaki, jabłka i kiełbaski.

Jeśli mimo wszystko musicie topić śnieg do gotowania, najpierw przeczytajcie: topienie śniegu na wodę. Drewna schodzi więcej, niż się wydaje.

Mróz kontra jedzenie

Nad ogniem jedzenie przypala się od spodu. Metr dalej w minutę stygnie na talerzu. Gęste zupy i purée przypalają się najłatwiej, więc często mieszajcie i przesuwajcie garnek na brzeg żaru, zamiast wyjmować drewno. Tuż przed nakładaniem przepłuczcie kubki gorącą wodą z termosu, wtedy nie odbiorą jedzeniu ciepła.

To, co ma przetrwać drogę, trzeba zapakować tak, żeby nie zamarzło. Ziemniaki, jabłka, ciasto naleśnikowe i kwaśna śmietana nie znoszą mrozu, a por, owoce leśne i zamrożony sos spokojnie mogą zamarznąć. Jak pakować sanki, przeczytacie tutaj: sanki z bagażem.

Zupy i gulasze

Zupy i gulasze to zimowa podstawa przy ognisku. Można je ugotować w domu i podgrzać, sycą na długo i pije się je prosto z kubka.

• Ärtsoppa nad otwartym ogniem – tę szwedzką zupę z żółtego grochu z wieprzowiną najlepiej ugotować do końca w domu. Kiedy stygnie, gęstnieje jak kasza i łatwo się przypala, więc podgrzewajcie ją powoli i rozcieńczajcie gorącą wodą.
• Kalops – ten szwedzki gulasz wołowy z zielem angielskim potrzebuje około dwóch godzin na małym ogniu. Zróbcie go w domu i podgrzejcie przy ognisku albo pozwólcie mu pyrkać całe popołudnie na zimowym biwaku. Przepis ma też wariant, w którym garnek dochodzi w posłaniu z siana, z zasadami, jak długo może tak stać i że przed jedzeniem trzeba go ponownie zagotować.
• Sjömansbiff – szwedzka „wołowina marynarza”, zapiekanka z wołowiny i ziemniaków na piwie, zajmuje półtorej godziny przy ognisku, z czego niecałą godzinę pod pokrywką. Pasuje na dzień, w którym i tak zostajecie przy ognisku. Ziemniaki obiera się w domu, ale kroi w plastry przy ognisku, a przepis ma wersję bezalkoholową dla dzieci.
• Zupa z łososia zaczyna się od wrzącego bulionu z termosu, więc garnek zagotuje się w kilka minut. Łososia wkłada się na końcu.
• Zupa ziemniaczana z porem – tę zupę rozgniata się tłuczkiem do ziemniaków prosto w garnku. Por płucze się w domu, tam gdzie jest woda.
• Fasola z kiełbasą to danie ze wstępu. Sos zamraża się w domu na płasko i w drodze służy kiełbaskom jako wkład chłodzący.
• Wegetariańskie chili opiera się na suchym woreczku z czerwoną soczewicą, która nie może zamarznąć. Ostrość jest w osobnym słoiku, żeby dzieci dostały łagodną wersję.
• Rotmos z kiełbasą – rotmos, czyli purée z brukwi, ziemniaków i marchewki, trwa trochę dłużej, bo brukiew jest twarda. Wodę z gotowania się zachowuje i dodaje do purée zamiast mleka, które zamarza.
• Fondue serowe – tu topi się garść startego sera naraz na niskim żarze. Płyn nosi się gorący w termosie.

Gulasze, które już są na naszej stronie, też sprawdzają się zimą: esencjonalny gulasz mięsny, gulasz z cienko krojonym mięsem z renifera, gulasz z soczewicy z warzywami korzeniowymi i zupa dyniowa – wszystkie można ugotować w domu i podgrzać na dworze. Więcej podstaw o żeliwie i pokrywkach: gotowanie w garnku nad ogniem.

Na patelni

Patelnia jest szybsza niż garnek i daje jedzenie, które dzieci znają. Zimą trudność polega na tym, że tłuszcz tężeje, masło robi się twarde jak mydło, a chleb pęka przy składaniu.

• Smażony okoń zaczyna się przy przerębli. Panierkę miesza się w domu w woreczku, a ognisko rozpala się na brzegu – albo na lodzie w grillu na nóżkach postawionym na ognioodpornej płycie, nigdy bezpośrednio na lodzie.
• Stekt fläsk med löksås – tu sos robi się na tłuszczu z boczku na tej samej patelni. Mąkę wytrząsa się z mlekiem w domu, żeby na wietrze nie zrobiły się grudki.
• Fläskpannkaka – ten placek z boczkiem piecze się w garnku z żarem na pokrywce. Ciasto miesza się w domu i wiezie w butelce w środku bagażu, bo zamarza już przy niewielkim mrozie.
• Quesadillas są gotowe błyskawicznie. Tortillę najpierw zmiękcza się na patelni, żeby nie pękła na mrozie.
• Suovas w cienkim chlebku – to smaży się w minutę lub dwie. Wszystko wokół mięsa, czyli chlebek, masło i borówki, trzeba trzymać w wewnętrznej kieszeni, żeby było miękkie.
• Raclette – ser topi się bokiem przy cieple płomieni. Mróz jest wrogiem tego dania, więc ziemniaki wyjmuje się parujące prosto z termosu obiadowego.

Spośród starszych przepisów równie dobrze w śniegu sprawdzają się: kolbullar z boczkiem i borówkami, pyttipanna, raggmunk ze smażonym boczkiem i chlebek z patelni. Suchą mieszankę na chlebek robi się w domu, a na dworze dodaje się tylko wodę.

W żarze i na patyku

To jedzenie na ostatnie pół godziny, kiedy płomienie przygasły, a żar jest najbardziej równy. Zimą żar dłużej się przygotowuje, więc w międzyczasie ugotujcie coś innego.

• Ziemniaki pieczone w żarze – ziemniaki leżą w folii od 50 do 70 minut. Surowe ziemniaki zamarzają już przy jednym–dwóch stopniach mrozu, więc pakujcie je w środek bagażu. Podgotowane ziemniaki pieką się szybciej, 30 do 40 minut, ale w domu trzeba je szybko schłodzić i wieźć zimne.
• Jabłka pieczone w żarze – jabłka nadziewa się masłem cynamonowym, wymieszanym w domu, póki masło jest miękkie. Dzieci same wciskają nadzienie.
• Świąteczna kiełbaska na patyku – kiełbasę podgotowuje się w domu, żeby rozgrzała się na wskroś, a nie tylko przypaliła z wierzchu.
• Chleb na patyku jedzie jako gotowe ciasto w woreczku. Zimny patyk daje surowy w środku chleb, więc ogrzejcie patyk nad ogniem, zanim nawiniecie na niego ciasto.
• Pieczone kasztany – kasztany potrząsa się na patelni nad żarem i obiera na ciepło w ściereczce.
• Bataty w żarze to alternatywa dla zwykłych ziemniaków dla tych, którzy wolą coś słodszego.

Podstawy gotowania bezpośrednio w żarze: żar i folia.

Napoje i coś słodkiego

Gorący napój poprawia humor na zimowej wycieczce bardziej niż prawie cokolwiek innego. Większość robi się w domu i nosi w termosie, ale niektóre napoje fajniej zagotować przy ognisku.

• Kokkaffe gotuje się na wodzie przyniesionej gorącej w termosie. Dzbanek do kawy przechyla się, zapadając w śnieg, więc postawcie go na kamieniu albo na ruszcie.
• Gorący sok jabłkowy to napój dla wszystkich, także dla tego, kto prowadzi w drodze do domu. Ma parować, ale nigdy nie wrzeć.
• Blåbärssoppa pije się z kubka na pierwszym postoju na trasie albo gotuje z mrożonych owoców przy ognisku.
• Glögg nad ogniskiem – jest wersja dla dorosłych i dla dzieci, z tymi samymi przyprawami. Obie zaparza się w domu i podgrzewa na dworze.
• Gorąca czekolada robi się w domu w dużej porcji i przelewa do termosu.
• Ryż na mleku gotuje się powoli na brzegu żaru – najpierw woda, potem mleko. Najlepiej zacząć w domu.
• Owsianka cynamonowa z jabłkiem i borówkami to szybkie śniadanie nad ogniskiem w mroźny poranek.
• Fondue czekoladowe roztapia się w kąpieli wodnej nad żarem i jest deserem na wieczór.

Cztery zimowe sytuacje

To samo ognisko, różne dni. Cztery poradniki poniżej układają przepisy w menu na konkretną sytuację: co przygotować w domu, jak to spakować i jaki jest plan dnia.

Wycieczka skuterem

Na skuterze wszystko się trzęsie, pęd powietrza wychładza, a płyny zamarzają szybciej, niż się wydaje. Jedzenie musi przetrwać jazdę w kufrze albo na saniach i szybko być gotowe na postoju przy szlaku. Menu, pakowanie i zasady dla dzieci, które jadą z wami: jedzenie z ogniska na wycieczce skuterem śnieżnym.

Wędkowanie podlodowe

Przy przerębli siedzi się bez ruchu godzinami. Ciało potrzebuje dużo energii i często czegoś ciepłego, a nagrodą jest połów na patelni. Gdzie postawić ognisko, co ma być w termosie i jak zachować się na lodzie: jedzenie z ogniska przy wędkowaniu podlodowym. Zanim ktokolwiek wejdzie na lód, przeczytajcie też: bezpieczeństwo na lodzie z dziećmi.

Stok i trasa biegowa

Przerwa na stoku albo na trasie jest krótka. Jedzenie ma być gotowe w kwadrans, a gorący napój już czeka w termosie. Miejsca na ognisko, szałasy i krótkie przerwy: jedzenie z ogniska na stoku i na trasie biegowej.

Zimowy biwak

Na zimowym biwaku jest czas. Obiad może pyrkać całe popołudnie, wieczór upływa przytulnie przy żarze, a śniadanie robi się w żeliwie. Menu na jedną noc albo na weekend: jedzenie z ogniska na zimowym biwaku. Grilla i żaru nigdy nie wnosi się do namiotu – nawet kiedy już wygasły.

Zasady i bezpieczeństwo przy zimowym ognisku

Allemansrätten nie daje oczywistego prawa do palenia ognia. Palcie ognisko na stałym miejscu na ognisko albo na podłożu, które nie może się zapalić, i nigdy na mchu ani na torfowisku, gdzie żar może długo tlić się w głębi ziemi. Zakazy palenia ognia ogłasza się, kiedy jest sucho, i rzadko obowiązują, gdy leży śnieg, ale decyduje o nich länsstyrelsen (urząd wojewódzki) albo gmina, więc i tak sprawdźcie – zwłaszcza przedwiośniem. W parkach narodowych i rezerwatach przyrody palenie ognia może być zabronione albo dozwolone tylko w wyznaczonych miejscach. Wszystko o zakazach i o tym, gdzie je znaleźć: palenie ognia w przyrodzie – zasady i odpowiedzialność.

Całkowicie zgaście ognisko, zanim odejdziecie. Używajcie wody albo śniegu – MCF mówi, że trzeba rozgrzebać popiół i pokopać pod nim, bo żar może zejść w głąb ziemi, i że kiedy odchodzicie, nie może być widać żadnego dymu. Resztki jedzenia i śmieci zabierzcie do domu.

Przy zimowym ognisku z dziećmi dwie rzeczy są szczególnie ważne:

• Oparzenia chłodzi się chłodną wodą, nigdy śniegiem. 1177, szwedzki serwis informacji medycznej, mówi, żeby nie chłodzić dłużej niż 15 minut, bo rośnie ryzyko wychłodzenia. Dlatego miejcie butelkę wody w wewnętrznej kieszeni, gdzie nie zamarznie.
• Dzieci, które stoją bez ruchu przy ognisku, wychładzają się. Ciepło ognia dociera tylko z przodu. Niech dzieci noszą drewno, przynoszą śnieg albo obracają kiełbaski, a o objawach przeczytajcie tutaj: wychłodzenie i odmrożenia.

Jak dzieci w różnym wieku mogą pomagać przy ognisku: gotowanie z dziećmi nad otwartym ogniem. Jak nauczyć je rozpalać i gasić ogień: bezpieczeństwo przy ognisku w przyrodzie.

Trzy pytania, zanim wyjdziecie

Wieczorem przed wyjściem przejdźcie model od końca:

1. Co ma zrobić żar? Wybierzcie danie, które potrzebuje ognia – i tylko jedno, jeśli jest zimno i wietrznie.
2. Co ma nieść termos? Gorącą wodę do garnka i coś ciepłego do picia, póki ogień się rozpala.
3. Co można zrobić w domu dziś wieczorem? Wszystko inne. I postawcie worek z drewnem przy drzwiach, żeby nie został w domu.