Gotowanie na dworze zimą – kuchnia turystyczna na mrozie

Jest czwarta po południu, styczeń, i już zaczyna się ściemniać. Pulka jest wciągnięta, namiot stoi, a dzieci są głodne w ten szczególny sposób, który za pięć minut zamieni wszystko w płacz. Kuchenka gazowa syczy słabo, chociaż kartusz jest nowy. Woda w garnku nie chce się zagotować. Makaron wciąż leży w torebce.

Ten sam wieczór mógł wyglądać zupełnie inaczej. Otwieracie termos i po dwóch minutach wszyscy siedzą z ciepłym gulaszem w kubkach, a kuchenka w spokoju topi śnieg na wieczorną czekoladę.

Różnica prawie nigdy nie tkwi w kuchence. Tkwi w tym, co postanowiliście, że kuchenka ma robić.

Do zapamiętania: trzy kuchnie

Wyobraźcie sobie, że na zimowej wyprawie macie trzy kuchnie i że każda ma inne zadanie.

1. Kuchnia domowa wykonuje robotę. Wszystko, co wymaga czasu, czyli przysmażanie, duszenie i gotowanie ryżu, robicie w domu przy kuchence.
2. Termos niesie ciepło. Termos obiadowy i termos na wodę zabierają ciepło do lasu, więc możecie jeść od razu po dotarciu na miejsce.
3. Kuchnia obozowa gotuje wodę i podgrzewa. Na mrozie kuchenka ma przede wszystkim topić śnieg, gotować wodę i podgrzewać to, co już jest ugotowane.

Im więcej przesuniecie w górę tej listy, tym mniej paliwa zużyjecie, tym mniej rzeczy może pójść nie tak i tym szybciej dzieci będą najedzone. Jeśli śpicie na dworze zimą pierwszy raz, całość znajdziecie w przewodniku: zimowe biwakowanie, czyli nocowanie pod namiotem zimą.

Kuchnia domowa: większość ugotujcie przed wyjazdem

Metsähallitus, fińska agencja zarządzająca lasami państwowymi, daje prostą radę: ugotujcie zupę w domu i zabierzcie ją w termosie obiadowym, żeby móc zacząć jeść, gdy tylko się zatrzymacie. Jeśli chcecie gotować na miejscu, przygotujcie w domu jak najwięcej.

Najlepiej sprawdzają się:

• Gulasze i zupy, które dobrze znoszą odgrzewanie. gulasz z soczewicy z warzywami korzeniowymi albo zupa dyniowa można ugotować w domu i podgrzać na dworze.
• Owsianka, która potrzebuje tylko gorącej wody albo którą gotuje się poprzedniego wieczoru. Ryż na mleku nad ogniskiem smakuje równie dobrze z kuchenki turystycznej i na długo syci.
• Szybkie węglowodany, takie jak kuskus, bulgur, puree ziemniaczane z torebki i cienki makaron błyskawiczny. Gotują się krótko i potrzebują mało paliwa.
• Tłuszcz. Masło w owsiance, ser na chlebie i olej w gulaszu. To dużo energii w każdym kęsie.

Mróz to lodówka

Zima ma jedną zaletę. Metsähallitus zwraca uwagę, że na mrozie jedzenie dobrze się przechowuje, więc można zabrać rzeczy, które latem by się zepsuły, a nawet mrożonki, jeśli jest wystarczająco zimno. Możesz w domu zamrozić gulasz na płasko w woreczku. W drodze pozostanie zimny, a w garnku z odrobiną wody szybko się rozmrozi.

Odwrotny problem polega na tym, że to, co ma zostać zjedzone, może zamarznąć. Ser, kanapki i batony energetyczne robią się twarde jak kamień. Zapakujcie je do małej torby termoizolacyjnej w pulce, jak radzi Metsähallitus, albo do wewnętrznej kieszeni.

Termos: ciepło, które zabieracie ze sobą

Zwykły termos na napoje i termos obiadowy z szerokim otworem to najważniejsze zimowe sprzęty kuchenne. O tym, jak długo utrzyma się ciepło, decydują trzy rzeczy:

• Rozgrzej termos. Napełnij go wrzątkiem na chwilę, zanim włożysz jedzenie. Wylej wodę i od razu napełnij termos jedzeniem.
• Napełnij do pełna. Powietrze w termosie stygnie szybciej niż jedzenie.
• Nie otwieraj bez potrzeby. Za każdym razem, gdy odkręcasz pokrywkę, ucieka ciepło.

Livsmedelsverket, szwedzki urząd ds. żywności, przyjmuje 60 stopni jako wartość orientacyjną dla ciepłych potraw, bo niektóre bakterie mogą zacząć się namnażać w okolicach 50–55 stopni. W lesie nie potrzebujecie termometru, ale zasada jest prosta: jedzenie ma parować i być gorące, kiedy je jecie. Jeśli zrobiło się letnie, zjedzcie je od razu albo porządnie podgrzejcie w garnku. Nie zostawiajcie go na śniadanie.

Wskazówka: Zawsze napełniajcie termosy wrzątkiem, zanim pójdziecie spać. Wtedy jest woda na poranną owsiankę i czekoladę i nikt nie musi wychodzić po ciemku, żeby zapalić kuchenkę.

Kuchnia obozowa: gaz, spirytus albo kilka paliw

Na mrozie pracuje kuchenka, a zimno działa na różne kuchenki w różny sposób.

Kuchenka	Na mrozie	Dobrze wiedzieć
Kuchenka gazowa na kartusze	Traci moc, kiedy jest zimno	Wymaga gazu zimowego z propanem i ciepłego kartusza
Kuchenka spirytusowa	Wolniejsza, ale nie ma zaworów, które zamarzają	Spirytus gorzej paruje. Uzupełniaj paliwo tylko wtedy, gdy palnik jest zimny
Kuchenka wielopaliwowa na benzynę albo naftę	Najpewniejsza przy silnym mrozie	Trzeba ją przećwiczyć i konserwować
Kuchenka na drewno albo ognisko	Działa, jeśli drewno jest suche	Przestrzegaj zasad palenia ognia i miej drugą kuchenkę w zapasie

Dlaczego gaz przestaje działać

Gaz w kartuszu jest w postaci cieczy i musi odparować, zanim będzie mógł się palić. Poszczególne gazy wrą w zupełnie różnych temperaturach:

• Butan wrze w temperaturze około zera stopni. Poniżej pozostaje cieczą.
• Izobutan wrze w temperaturze około minus dwunastu stopni.
• Propan wrze w temperaturze około minus 42 stopni.

Tani letni kartusz z dużą ilością butanu może więc w zimny poranek słabo syczeć, chociaż jest pełny. Gaz zimowy to mieszanka z większą ilością propanu i izobutanu. Metsähallitus pisze, że jakość mieszanek bardzo się różni i że w okolicach minus 20 stopni gaz w ogóle nie działa – licząc razem z wychłodzeniem przez wiatr.

Jest jeszcze jedna rzecz, o której mało kto wie. Kiedy gaz paruje, odbiera ciepło kartuszowi, więc kartusz robi się coraz zimniejszy, im dłużej gotujesz. Widać to po tym, że pod koniec topienia śniegu płomień słabnie.

Tak utrzymasz gaz w działaniu:

• Trzymaj kartusz w cieple. Noś go pod kurtką, dopóki nie przyjdzie pora gotowania, a w nocy trzymaj go w śpiworze przy stopach.
• Postaw kuchenkę w miejscu osłoniętym od wiatru, za wałem śnieżnym, pulką albo plecakiem.
• Nigdy nie obudowuj kartusza. Producenci kuchenek gazowych ostrzegają przed obkładaniem kuchenki osłonami od wiatru albo kamieniami. Kartusz może się przegrzać, a producent nazywa to śmiertelnie niebezpiecznym. Nigdy nie podgrzewaj kartusza płomieniem ani na piecu.
• Miej zapas. Dodatkowy kartusz w kieszeni kurtki ratuje obiad, kiedy pierwszy się skończy.

Kuchenka spirytusowa

Kuchenka spirytusowa nie ma węży, zaworów ani ciśnienia, i dlatego wiele wybacza. Metsähallitus zwraca uwagę, że spirytus gorzej paruje na mrozie, więc rozgrzanie trwa dłużej. Trzymaj butelkę z paliwem w cieple, w wewnętrznej kieszeni.

Zasady MCF (Myndigheten för civilt försvar, szwedzkiego urzędu obrony cywilnej, dawniej MSB) dotyczące kuchenek spirytusowych obowiązują zimą tak samo, ale mróz trochę je utrudnia:

• Napełniaj palnik na ziemi, jakiś metr od kuchenki, a butelkę odstaw co najmniej półtora metra od kuchenki i trzy metry od ogniska.
• Nigdy nie dolewaj paliwa do ciepłego palnika. Test według MCF: palnik musi dać się utrzymać w dłoni.
• Gołe ręce. MCF zaleca, żeby obsługiwać kuchenkę spirytusową gołymi rękami, żeby pozbyć się elektryczności statycznej. Róbcie to szybko i miejcie rękawice w zasięgu ręki.
• Pozwól palnikowi wypalić się do końca, zanim spakujesz kuchenkę, żeby spirytus nie wyciekł w bagażu.
• Nigdy nie zostawiaj kuchenki bez nadzoru, dopóki się pali albo jest gorąca.

W ostrym świetle płomień słabo widać, a na białym śniegu w słońcu prawie wcale. Nauczcie dzieci, że kuchenka spirytusowa jest zawsze gorąca, dopóki dorosły nie powie inaczej.

Kuchenka wielopaliwowa

Metsähallitus nazywa kuchenkę wielopaliwową najpewniejszym wyborem na zimę. Działa na benzynę albo naftę, a niektóre modele także na gaz. Wymaga jednak, żebyś dobrze poznał jej działanie i dbał o nią w czasie wyprawy. To kuchenka, na której trzeba najpierw poćwiczyć w domu i którą warto kupić, kiedy zimowe wyprawy wejdą wam w nawyk. Na pierwszą noc blisko samochodu wystarczy kuchenka gazowa z gazem zimowym albo kuchenka spirytusowa.

Kuchenka na śniegu

Ciepła kuchenka wtapia się w śnieg i przewraca. Metsähallitus zaleca cienką płytkę pod kuchenkę. Wystarczy kawałek sklejki albo stara deska do krojenia.

Wiele osób kopie jamę kuchenną z ławką do siedzenia i półką na kuchenkę. Pamiętajcie wtedy, że według MCF gaz jest mniej więcej półtora raza cięższy od powietrza i opada do ziemi. Wymieniajcie kartusz na górze, na krawędzi, a nie na dole w jamie, i róbcie to z dala od otwartego ognia, jak piszą producenci.

Topienie śniegu przy jak najmniejszym zużyciu paliwa

Zimą większość paliwa idzie nie na jedzenie, tylko na wodę. Podstawy opisujemy w głównym przewodniku, ale kilka rzeczy robi dużą różnicę w zużyciu paliwa:

• Najpierw trochę wody na dno, inaczej śnieg się przypali. Metsähallitus daje tę samą radę.
• Pokrywka na garnek. Oszczędza paliwo, a Metsähallitus zwraca też uwagę, że odpowiednio duży garnek przyspiesza topienie.
• Topcie dużo naraz i przelewajcie do termosów, zamiast wiele razy zapalać kuchenkę.
• Gotujcie wodę przez chwilę, kiedy śnieg się już stopi.

Ile paliwa potrzebujecie, zależy od mrozu, wiatru i kuchenki. Zróbcie próbne gotowanie w domu, w zimny wieczór na balkonie albo w ogrodzie, na kuchence, którą zabierzecie. Wtedy wiecie, ile trwa stopienie garnka śniegu, a to jest lepsze niż wszystkie tabele. Potem dodajcie zapas. Co jeszcze ma trafić do pulki, znajdziecie tutaj: lista rzeczy na zimowy biwak.

Piec jako kuchenka

Jeśli macie namiot z piecem na drewno, macie też kuchenkę w cieple. Jak wybrać namiot, ustawić piec i w nim palić, opisujemy w głównym poradniku: namiot z piecykiem. Tutaj chodzi o jedzenie.

Piec z naszego testu (nasz test pieca namiotowego) nie ma prawdziwej płyty do gotowania, tylko okrągły otwór z pokrywką na górze. Bez pokrywki garnek jest bliżej ognia, trochę jak na starej kuchni węglowej. Z otworu w czasie testu prawie nie korzystaliśmy, a strona z testem wskazuje wadę: jeśli ciąg nie jest idealny, przy zdjętej pokrywce dym może się dostawać do namiotu. Za to podgrzewanie wody i gotowanie prostszych potraw na piecu działa bez problemu.

W praktyce oznacza to:

• Niech piec będzie wolną kuchenką. Pasują gulasze i owsianka, które mają się powoli dusić. Smażenie i szybkie zagotowanie lepiej zróbcie na zewnątrz, na kuchence turystycznej.
• Otwierajcie otwór w pokrywie tylko wtedy, gdy ogień dobrze się pali i ma porządny ciąg.
• Przykryjcie garnek pokrywką. Para z otwartego garnka zamienia się w kondensat i szron na tkaninie namiotu, a wilgoć w końcu trafia do śpiworów.
• Odwróćcie uchwyt garnka od strony dzieci i od wejścia, którym ludzie wchodzą i wychodzą.

Nigdy kuchenka w zamkniętym namiocie

Piec działa, bo dym odprowadzany jest rurą na zewnątrz. Kuchenka gazowa, kuchenka spirytusowa czy grill nie mają rury. Producenci kuchenek gazowych piszą, że kuchenki nigdy nie wolno używać w namiocie, pojeździe ani innych zamkniętych pomieszczeniach, brytyjska NHS mówi to samo, a MCF odradza używanie kuchenek spirytusowych w pomieszczeniach. Dlatego gotujcie na zewnątrz.

Jeśli pogoda zmusza was do gotowania w przedsionku, róbcie to przy całkowicie otwartym przedsionku, na siedząco i nie zasypiając. Kuchenka nigdy nie stoi w części sypialnej i wyłącza się ją, gdy tylko woda się zagotuje. Grilla i żaru nigdy nie wnosi się do środka, nawet wygasłych. Wszystko o czujnikach, objawach i wietrzeniu znajdziecie w poradniku: tlenek węgla w namiocie.

Ognisko zimą

Ognisko to najprzytulniejsza kuchnia i najmniej niezawodna. Drewno spod śniegu jest często mokre, a uzyskanie żaru wystarczającego na gulasz trwa długo. Traktujcie ognisko jako wieczorną przyjemność, a kuchenkę turystyczną jako kuchnię, która naprawdę gotuje obiad.

Chleb z patelni i chleb na patyku świetnie się udają, kiedy żar już jest. Chlebek z patelni nad ogniskiem można wymieszać na sucho w domu, tak żeby na miejscu dodać już tylko wodę. Zasady dotyczące tego, gdzie wolno rozpalać ogień, obowiązują także zimą, zobacz: palenie ognisk w przyrodzie.

Jedzenie, które dzieci naprawdę jedzą

Dzieci, które marzną, rzadko są głodne, a dzieci, które są głodne, szybciej marzną. Dlatego jedzenie jest częścią bezpieczeństwa, a nie tylko przyjemności.

• Małe porcje, często. Kubek zupy co godzinę sprawdza się lepiej niż duży obiad, który stygnie.
• To, co znają. Zimowy namiot to nie miejsce na próbowanie nowych potraw. Zabierzcie ulubione dania.
• Jedzcie z kubka. Zupę i gulasz w kubku z uchem da się jeść w rękawicach i stygną wolniej niż na talerzu.
• Własna kieszeń. Dajcie każdemu dziecku przekąskę do wewnętrznej kieszeni, żeby nie zamarzła na kość i zawsze była pod ręką.
• Dajcie dziecku zadanie. Przynoszenie śniegu do garnka albo mieszanie owsianki podtrzymuje i ciepło, i dobry humor. Więcej pomysłów dla małych kucharzy znajdziecie w poradniku: gotowanie z dziećmi nad otwartym ogniem.

Dajcie dziecku coś sycącego tuż przed tym, jak wejdzie do śpiwora, żeby organizm miał paliwo na całą noc. Więcej o tym piszemy w poradniku: jak spać ciepło w namiocie zimą, a wszystko o pierwszej nocy z dziećmi tutaj: zimowe biwakowanie z dziećmi. Jeśli dziecko nie może się rozgrzać mimo jedzenia, suchych ubrań i ciepłego napoju, czas przeczytać poradnik wychłodzenie i odmrożenia – i przerwać biwak.

Oparzenia: dlaczego śnieg nie pomaga

W obozowisku z wrzącą wodą, termosami i dziećmi w grubych ubraniach oparzenia są najczęstszym wypadkiem przy gotowaniu. Zimą trudniej je opatrzyć.

1177, szwedzka służba informacji medycznej, podkreśla trzy rzeczy szczególnie ważne na mrozie:

• Chłodź chłodną wodą, nigdy śniegiem ani lodem. Śnieg bardziej szkodzi, niż pomaga.
• Najwyżej 15 minut. Potem rośnie ryzyko, że osoba oparzona się wychłodzi. Chłodź tylko oparzoną skórę, a resztę ciała dziecka trzymaj w cieple.
• Wrząca owsianka jest najgorsza. Gorące i gęste jedzenie, takie jak owsianka, może powodować głębsze oparzenia niż woda.

Dlatego na liście kontrolnej jest butelka z chłodną wodą. W zimowym obozowisku jest poza tym tylko wrzątek i lód.

Natychmiast skontaktujcie się z przychodnią albo z punktem pomocy doraźnej, a jeśli są zamknięte – z izbą przyjęć, jeśli pojawią się pęcherze na powierzchni większej niż dłoń dziecka, jeśli skóra jest biała, szarobrązowa albo zwęglona, jeśli oparzenie jest na twarzy, dłoniach, stopach albo na dużym stawie, takim jak łokieć czy kolano, albo jeśli oparzyło się dziecko w wieku roku lub młodsze. Nie zdejmujcie ubrań, które przywarły do skóry.

Zapobiegajcie oparzeniom: kuchenka ma stać stabilnie na płytce, nalewajcie na siedząco, a dzieci niech trzymają kubek, kiedy dorosły nalewa. Te same zasady dotyczące kuchenki obowiązują, kiedy w domu nie ma prądu, zobacz: gotowanie bez prądu.

Trzy kuchnie, jeden wieczór

Tak może wyglądać wieczór w obozowisku, kiedy każda z trzech kuchni robi swoje:

• Po dotarciu na miejsce: otwieracie termos i wszyscy dostają gorący gulasz do kubka, podczas gdy rozbijacie namiot.
• Kiedy namiot stoi: kuchnia obozowa topi śnieg na czekoladę i na wodę na rano. Między kolejnymi porcjami kartusz grzeje się pod kurtką.
• Przed snem: coś tłustego i sycącego, termosy napełnia się wrzątkiem, a kuchenkę gasi się na zewnątrz.

Wtedy nikt nie musi stać i czekać na garnek, który nie chce się zagotować, kiedy jest ciemno i minus piętnaście.