Szwedzka pochodnia – piłowanie, rozpalanie od góry i gotowanie na jednym pniu

Nad jeziorem zapada zmierzch, a śniegu jest na dziesięć centymetrów. Miejsce na ognisko jest zasypane, a nikomu nie chce się odśnieżać. Ktoś wyjmuje z bagażnika pień – kawałek świerka wysoki do kolana, z krzyżem wypiłowanym w górnej części. Stawia go na blasze, wciska w krzyż kilka kawałków kory brzozowej, i jedną zapałkę później pośrodku pnia stoi płomień. Kwadrans później na wierzchu stoi już dzbanek z kawą.

To największa zaleta szwedzkiej pochodni. Całe przygotowanie odbywa się w domu. Przy ognisku potrzeba tylko zapałki, płyty i odrobiny cierpliwości.

Czym jest szwedzka pochodnia

Szwedzka pochodnia, nazywana też szwedzką świecą albo fińską pochodnią, to stojący pień z podłużnymi nacięciami, które spotykają się pośrodku. Ogień rozpala się od góry, w punkcie środkowym. Żar spada w nacięcia, a powietrze zasysane jest od dołu przez szczeliny. Pień staje się własnym kominem i pali się od środka na zewnątrz.

Dzięki temu ogień skupia się na małej powierzchni, lepiej niż zwykłe ognisko znosi wilgoć i śnieg, a wierzch staje się płaską powierzchnią, na której można postawić garnek. Wadą jest to, że pień trzeba przygotować piłą albo siekierą i że długo się go gasi.

Zasada na pamięć: pień, nacięcia, podstawa

O tym, czy szwedzka pochodnia się uda, decydują trzy rzeczy.

1. Pień. Właściwa grubość, odpowiednia wilgotność i pień, którego masz prawo użyć.
2. Nacięcia. Krzyż, który idzie prosto w dół i kończy się szerokość dłoni od spodu.
3. Podstawa. Niepalne podłoże pod pniem i szczelina powietrzna między wierzchem a garnkiem.

Jeśli źle dobierzesz pień, wyjdzie z tego dymiący kloc. Jeśli źle zrobisz nacięcia, pień się rozpadnie albo nie będzie się palił. Jeśli zaniedbasz podstawę, zapali się podłoże albo ogień zdusi się pod garnkiem.

Pień: wielkość, gatunek drewna i wilgotność

Jak duży powinien być?

Klasyczne opisy mówią o pniach o średnicy od 30 do 60 centymetrów i długości do nieco ponad metra. To pochodnia na cały wieczór. Rodzinie, która chce zaparzyć kawę i podgrzać zupę, wystarczy mniejsza. Pień o grubości od 25 do 40 centymetrów i wysokości mniej więcej do kolana, czyli od 40 do 60 centymetrów, łatwo przenieść i stoi stabilnie.

Grubość pnia	Przybliżony czas palenia	Nadaje się do
15–20 cm	Nieco ponad godzinę	Światło i ciepło, kubek kawy
25–30 cm	Od dwóch do trzech godzin	Kawa i garnek zupy
35–40 cm	Od trzech do pięciu godzin	Cały wieczór, kilka tur jedzenia

Czasy są orientacyjne. Drewno iglaste pali się szybciej niż liściaste, suchy pień szybciej niż wilgotny, a pień na wietrze szybciej niż w zaciszu.

Jaki gatunek drewna?

• Świerk i sosna łatwo się zapalają i palą się wysokim płomieniem. Świerk trzaska i sypie iskrami, więc potrzebuje więcej wolnego miejsca dookoła.
• Brzoza i inne drzewa liściaste trudniej się piłują, ale palą się spokojniej i dłużej, i dają ładny żar.
• Nigdy drewno impregnowane, malowane albo klejone. Stare słupki od płotu i impregnowane ciśnieniowo kantówki nie mają czego szukać w ogniu: Livsmedelsverket wprost odradza impregnowane drewno przy grillowaniu, a Kemikalieinspektionen (szwedzka agencja ds. chemikaliów) pisze, że trucizna w impregnowanym drewnie nie ulega zniszczeniu przy zwykłym spalaniu. Takie drewno oddaje się do punktu zbiórki odpadów.

Odpowiednia wilgotność

Pień nie może być surowy, ale nie powinien też być suchy na pieprz. Świeżo ścięty pień trudno rozpalić i mocno dymi. Pień, który przez kilka lat leżał na sucho, może się wypalić w godzinę. Najlepsze jest drewno, które schło jeden sezon, ma pęknięcia na końcach i dźwięczy czysto, kiedy w nie zastukasz.

Skąd wziąć pień

Allemansrätten jest tu jednoznaczne. Naturvårdsverket pisze, że nie wolno ścinać ani piłować drzew ani krzewów, a powalone drzewa należą do właściciela terenu i nie wolno ich używać na opał. MCF dodaje, że dotyczy to zarówno żywych, jak i martwych drzew.

To znaczy, że szwedzką pochodnię przygotowuje się w domu. Weź pień z własnej działki, kup gotowy w składzie drewna albo zapytaj właściciela terenu, który i tak prowadzi wycinkę. To żadna wada: nacięcia robi się dużo bezpieczniej przy domowym stosie drewna niż na miejscu do grillowania.

Nacięcia: piłowanie albo łupanie

Piłą łańcuchową

Najszybszy sposób. Postaw pień pionowo na płaskim podłożu, najlepiej zaklinowany tak, żeby nie mógł się przewrócić. Narysuj kredą krzyż na wierzchu albo gwiazdę o sześciu lub ośmiu ramionach, jeśli pień jest gruby.

• Tnij prosto w dół wzdłuż linii.
• Zatrzymaj się mniej więcej na szerokość dłoni przed spodem, czyli około dziesięciu centymetrów. Nienacięta podstawa trzyma pień w całości, kiedy się pali.
• Jeden krzyż wystarczy przy pniu o średnicy do 30 centymetrów. Grubszym pniom służą trzy albo cztery nacięcia.

Piła łańcuchowa to najniebezpieczniejszy etap całego przedsięwzięcia. Najważniejsze, co trzeba znać, to tak zwane odbicie. Jeśli górna część końcówki prowadnicy dotknie drewna, łańcuch może w ułamku sekundy odrzucić piłę do tyłu i w górę, w stronę twarzy.

• Spodnie ochronne i buty z ochroną przed przecięciem, rękawice, kask z osłoną twarzy i ochronniki słuchu. Za każdym razem, nawet przy jednym pniu.
• Sprawny hamulec łańcucha. Nie używaj piły, w której jest zepsuty.
• Obie ręce na uchwytach, kciuki obejmują uchwyty, a lewy kciuk jest pod przednim uchwytem.
• Nikogo w promieniu trzech do pięciu metrów, a dzieci i psy daleko. Najlepiej nie pracuj sam.
• Zatrzymaj się z dużym zapasem przed spodem. Łańcuch nigdy nie może dotknąć ziemi, kamienia ani płyty pod pniem.
• Zrób kurs obsługi piły łańcuchowej, jeśli jeszcze go nie masz. To najlepsza ochrona, jaka istnieje.

Wiertłem

Jest też wariant bez nacięć. Duży otwór wierci się prosto w dół pośrodku pnia, a mniejszy otwór ukośnie z boku przy spodzie, tak żeby połączył się z otworem środkowym i doprowadzał powietrze. Ogień pali się wtedy w otworze jak w piecyku, a pień długo trzyma się w całości. Potrzebne jest do tego długie, grube wiertło do drewna i mocna wiertarka, a wywiercenie prostych otworów zajmuje trochę czasu. Samo palenie, podstawa pod garnek i gaszenie wyglądają tak samo jak przy pochodni z nacięciami.

Piłą ręczną

Da się, ale piłowanie wzdłuż przez stojący pień zajmuje sporo czasu. Piła kabłąkowa z grubym brzeszczotem sprawdza się lepiej niż płatnica. Połóż pień i go unieruchom albo zrób tylko jedno nacięcie, a resztę rozłup siekierą. Dla większości rodzin prostsze jest łupanie opisane niżej.

Łupanie siekierą

Szwedzka pochodnia z łupanego pnia nie wymaga piły, a ten wariant da się zrobić zwykłą siekierą do łupania.

1. Rozłup pień na cztery do sześciu części przy domowym stosie drewna.
2. Wytnij kawałek rdzenia z każdej części siekierą albo nożem, tak żeby po złożeniu kawałków pośrodku powstał wąski kanał.
3. Złóż kawałki z powrotem i zostaw między nimi wąskie szczeliny na powietrze.
4. Zwiąż pień drutem stalowym na dwóch wysokościach. Sznur się przepala, a wtedy cała pochodnia się rozpada.

Pochodnia z łupanego pnia często pali się szybciej niż nacinana, bo szczeliny robią się szersze. Pod koniec też łatwiej się rozpada, więc drut nie jest opcjonalny.

Rozpalanie od góry

Szwedzką pochodnię rozpala się od góry, nie od dołu. Ogień ma złapać pośrodku, a potem wgryzać się w dół.

1. Wciśnij rozpałkę w środek. Korę brzozową, żywiczne smolne drewno, wióry albo kostkę rozpałkową wciska się tam, gdzie spotykają się nacięcia. Trochę także w szczeliny na samej górze.
2. Połóż na wierzchu wióry albo cienkie patyczki, jak małe ognisko na szczycie.
3. Rozpal i bądź cierpliwy. Przez pierwsze minuty pali się głównie na wierzchu. Po chwili powietrze zaczyna ciągnąć i płomień zaczyna wychodzić ze środka.
4. Dmuchaj delikatnie, w nacięcia, jeśli ogień się waha.

Jak ułożyć rozpałkę i jak rozpalić ogień w mokrą pogodę, przeczytasz w poradniku: rozpalanie ogniska. Jeśli macie już rozpalone ognisko, możecie położyć na wierzchu kilka łopatek żaru. Często rozpala to pień szybciej niż zapałki.

Licz od kwadransa do pół godziny, zanim pochodnia zacznie palić się na tyle równo, że da się na niej gotować. Nigdy nie używaj benzyny ani denaturatu, żeby przyspieszyć. MCF ostrzega przed wylewaniem łatwopalnych cieczy prosto na żar i wymienia zwłaszcza benzynę i denaturat – płomień może buchnąć w stronę osoby, która trzyma butelkę.

Gotowanie na wierzchu

Kiedy płomień stoi równo pośrodku, a wierzch zaczął się spłaszczać i żarzyć, przychodzi pora.

Daj ogniowi powietrze

Najczęstszy błąd to postawienie garnka bezpośrednio na wierzchu. Wtedy komin się zatyka, ogień się dusi i zaczyna dymić. Połóż zamiast tego dwa cienkie, rozłupane patyki równolegle w poprzek wierzchu albo trzy małe kamienie wokół środka i postaw na nich naczynie. Wystarczy szczelina na parę centymetrów. Kamienie mają być suche i niewyjęte z jeziora czy strumienia, bo wilgotne kamienie mogą pękać od gorąca.

Niektórzy wbijają trzy gwoździe wokół środka, zanim rozpalą pień. To działa, ale gwoździe lądują potem w popiele i trzeba je wyzbierać.

Co się nadaje

Ciepło skupia się pośrodku i jest dość mocne. Nadaje się do:

• Gotowanie wody na herbatę, kakao albo kokkaffe. To idzie szybko.
• Podgrzewanie zup i gulaszy ugotowanych w domu, na przykład ärtsoppa nad otwartym ogniem.
• Smażenie na małej patelni, – jajka, boczek, kiełbasa albo chlebek z patelni.

Środek patelni robi się dużo cieplejszy niż brzeg. Przesuwaj jedzenie na zewnątrz, kiedy nabierze koloru, mniej więcej jak na płycie do smażenia. Więcej o strefach ciepła i tłuszczu przeczytasz w poradniku: płyta do smażenia i patelnia nad ogniskiem.

Co się nie nadaje

• Ciężkie garnki żeliwne. Pień rzadko pali się całkiem równo, a pod koniec może się przechylić albo osiąść z jednej strony. Lekki garnek albo mała patelnia są bezpieczniejsze. Ciężki garnek lepiej stoi na warstwie żaru – zobacz poradnik: garnek żeliwny nad ogniskiem.
• Duże patelnie. Zasłaniają cały wierzch i utrudniają ogniowi oddychanie.
• Surowy kurczak i mięso mielone da się usmażyć, ale ponieważ ciepło jest nierówne, łatwo o to, że wierzch jest gotowy, zanim środek dojdzie. Livsmedelsverket mówi, że kurczak i mięso mielone muszą być usmażone na wskroś, a mięso mielone musi osiągnąć 70 stopni. Spłaszcz kotlety, często je obracaj i najlepiej użyj termometru.

Trzymaj uchwyt w rękawicy do grilla. Płomień szwedzkiej pochodni często bucha wokół brzegu garnka.

Kiedy coś pójdzie nie tak

Co się dzieje	Dlaczego	Jak to uratować
Dymi, ale się nie pali	Wilgotny pień albo za mało rozpałki	Więcej kory brzozowej i wiórów w środku, dmuchaj w nacięcia. Połóż na wierzchu żar z innego ogniska
Ogień wychodzi bokiem, zamiast palić się pośrodku	Jedno nacięcie jest szersze od pozostałych albo wieje wiatr	Obróć pień tak, żeby szeroka szczelina znalazła się po zawietrznej
Gaśnie pod garnkiem	Brak szczeliny powietrznej	Podnieś naczynie, podłóż patyki albo kamienie
Wierzch wypala się szybko i nierówno	Suchy pień, wiatr albo pochodnia z łupanego pnia z szerokimi szczelinami	Gotuj wcześnie, a następnym razem zrób grubszy pień
Pień się przechyla	Podstawa zaczęła się palić albo podłoże osiada	Natychmiast zdejmij garnek. Pozwól mu się wypalić albo go zgaś
Kawałki się rozpadają	Nacięcia sięgały za nisko albo zabrakło drutu	Zgarnij resztki łopatą w zwykłe ognisko w palenisku

Bezpieczeństwo: podłoże, iskry i gaszenie

Gdzie może stać

Szwedzka pochodnia to wciąż otwarty ogień. Rozpalaj ogień tylko tam, gdzie wolno, i sprawdź, czy nie obowiązuje zakaz palenia ognia. Co obowiązuje, przeczytasz tutaj: palenie ognisk w przyrodzie – zasady i odpowiedzialność.

• Stałe miejsce do grillowania, żwir albo piasek. Tam jest miejsce pochodni.
• Niepalna płyta na śniegu, lodzie albo niepewnym gruncie. Pod koniec pień nagrzewa się aż do samej podstawy, a na śniegu wytapia się krzywo.
• Nigdy na skalnych płytach ani większych głazach. Zarówno Naturvårdsverket, jak i MCF to odradzają, bo skała może pękać i trwale się uszkodzić.
• Nigdy na mchu, torfowisku ani ziemistym gruncie leśnym. Tam żar może zejść w ziemię i długo się tlić, zanim wybuchnie płomieniem.
• Nie pod gałęziami. Płomień wychodzi wysoko ze środka, często wyżej niż przy zwykłym ognisku.
• Nie na drewnianych tarasach, pomostach ani ławkach, i nie w pobliżu namiotów czy wiat.

Iskry i przewracanie się

Pień może się przechylić i rozpaść, kiedy pali się już jakiś czas. Zostaw mu wolne miejsce na wszystkie strony, co najmniej o długość ręki więcej niż przy zwykłym ognisku. Świerk trzaska i sypie iskrami daleko. Sprawdź wiatr, zanim rozpalisz, i zgaś, jeśli zacznie mocniej wiać. MCF przypomina, że wiatr może zanieść iskry do lasu. To dotyczy także sytuacji, gdy leży śnieg.

Gaszenie

To ciemna strona szwedzkiej pochodni. Żar siedzi głęboko w drewnie, a na wpół spalony pień może się żarzyć godzinami.

1. Wlej wodę prosto w środek i w nacięcia.
2. Ostrożnie przewróć pień łopatą, od siebie, i rozbij go na kawałki.
3. Znowu polej wodą wszystkie kawałki i ziemię, na której stał.
4. Przegrzeb i sprawdź dłonią trzymaną nad spodem. Nie może zostać żadne ciepło ani dym.

Miej pod ręką co najmniej jedno wiadro wody, najlepiej dziesięć litrów. Rozpal na tyle wcześnie, żeby pochodnia zdążyła się wypalić, zanim będziecie wychodzić, albo wybierz mniejszy pień. Nigdy nie zostawiaj żarzącej się szwedzkiej pochodni, nawet na chwilę. Więcej porad o gaszeniu i bezpiecznych miejscach na ognisko znajdziesz w poradnikach: sztuka rozpalania ognia i porady oraz bezpieczeństwo przy ognisku w przyrodzie.

Zadania dla dzieci

Szwedzka pochodnia to dobry projekt do wspólnego zrobienia, o ile dzieci trzymają się z dala od ostrych i ciężkich elementów.

• Przedtem, przy stosie drewna. Dziecko wybiera pień i rysuje krzyż kredą. Piłą łańcuchową i siekierą zajmuje się dorosły, a dzieci są daleko, najlepiej w domu albo z innym dorosłym.
• Przy rozpalaniu. Dziecko wciska w środek korę brzozową i wióry i rozpala zapałką albo krzesiwem, z dorosłym obok. Starsze dziecko może samo wystrugać wióry, przestrzegając tych samych zasad bezpiecznego używania noża co w poradniku: struganie patyka do grilla i trójnogu.
• W międzyczasie. Dziecko jest strażnikiem wody i pilnuje wiadra. Wyznacz wyraźną granicę wokół pochodni, większą niż wokół zwykłego paleniska, bo pień może się przewrócić.
• Na koniec. Kiedy dorosły przewróci pień, dziecko polewa go wodą i sprawdza dłonią trzymaną nad spodem, czy jest zimno.

Więcej pomysłów na zadania i strefę bezpieczeństwa znajdziesz w poradniku: gotowanie z dziećmi nad otwartym ogniem.

Jeśli ktoś się oparzy

Ochłodź oparzenie od razu chłodną wodą, przez mniej więcej kwadrans. 1177 pisze, że dłuższe chłodzenie zwiększa ryzyko wychłodzenia, a lód i śnieg bardziej szkodzą, niż pomagają. Zdejmij pierścionki i zegarki z okolicy oparzenia, ale nie odrywaj ubrań, które przywarły. Szukaj pomocy medycznej, jeśli oparzenie jest duże, głębokie albo jest na twarzy, dłoniach, stopach lub na stawie, i zawsze, jeśli dziecko ma rok lub mniej. Więcej przeczytasz tutaj: pierwsza pomoc na szlaku.

Szwedzka pochodnia zimą

Szwedzka pochodnia sprawdza się najlepiej, kiedy ziemia jest mokra albo pokryta śniegiem. Ponieważ pali się od góry, nie wytapia się w śniegu tak szybko jak zwykłe ognisko i nie potrzebuje odśnieżonego paleniska. Może się jednak przechylić, kiedy śnieg pod nią topnieje, więc płyta jest potrzebna także tutaj. Jak ogień zachowuje się w zimnie i jakie dania pasują, przeczytasz w poradniku: gotowanie na ognisku zimą. Jeśli zamierzacie też spać na dworze, wszystko na ten temat znajdziesz w poradniku: zimowe biwakowanie.

Pień, nacięcia, podstawa w skrócie

Następnym razem, kiedy miejsce na ognisko będzie pod śniegiem albo ziemia będzie za mokra na zwykłe ognisko, zabierz pień z domu. Wybierz taki mniej więcej do kolana i o grubości od 25 do 40 centymetrów, wypiłuj krzyż, który kończy się szerokość dłoni od spodu, i postaw go na niepalnej płycie. Rozpal pośrodku od góry, połóż dwa patyki na wierzchu i postaw na nich dzbanek z kawą. I rozpal na tyle wcześnie, żeby zdążył się wypalić, zanim wrócicie do domu.