Zimowe biwakowanie – jak rozbić namiot i spać na dworze zimą

Jest piątkowy wieczór w lutym, a termometr za kuchennym oknem pokazuje minus osiem. W ogrodzie stoi namiot, który rozbiliście po południu, a dziewięciolatek już dwa razy wynosił do niego śpiwór, „żeby sprawdzić”. Dom jest dwadzieścia metrów dalej. Drzwi nie są zamknięte na klucz. Dokładnie tak powinna wyglądać pierwsza zimowa noc: naprawdę, ale z drogą odwrotu, która zajmuje trzydzieści sekund.

Zimowe biwakowanie nie jest trudniejsze od letniego, ale błędy kosztują więcej. Mokrej rękawicy, za cienkiego śpiwora czy obozowiska pod obciążonym śniegiem świerkiem w lipcu się nie zauważa. W styczniu już tak. Ten poradnik daje ci pełny obraz, a potem odsyła do szczegółowych tekstów.

Dwie rzeczy do zapamiętania: schodki oraz zasada „ciepły, suchy, najedzony”

Schodki dotyczą tego, gdzie śpicie. Idźcie krok po kroku: ogród, wiata, namiot, a na końcu góry. Każdy stopień uczy was czegoś, czego wymaga następny, a tabela powyżej pokazuje, co ćwiczycie i kiedy jesteście gotowi iść dalej. Nikt nie musi zaczynać w górach, a wiele rodzin chętnie zostaje na trzecim stopniu przez kilka zim.

Ciepły, suchy, najedzony dotyczy tego, jak się czujecie. To podstawowa zasada Fjällsäkerhetsrådet (szwedzkiej rady ds. bezpieczeństwa w górach) i sprawdza się równie dobrze w ogrodzie w Skanii, jak w górach ponad granicą lasu. Kilka razy w ciągu wieczoru zadaj sobie i dzieciom trzy pytania: Czy jest ci ciepło? Czy jesteś suchy? Czy jesteś najedzony? Jeśli ktoś odpowie „nie” na którekolwiek z nich, zajmijcie się tym, zanim zrobicie cokolwiek innego.

Co zimą wygląda inaczej

Zimowa noc różni się od letniej trzema rzeczami. Jeśli sobie z nimi poradzisz, reszta to zwykła namiotowa rutyna.

Wilgoć zamarza

Ciało i oddech oddają wilgoć przez całą noc. Latem ucieka ona przez poszycie namiotu. Zimą zamarza w szron po wewnętrznej stronie poszycia, a kiedy rano dotkniesz namiotu, spada na śpiwór. Ubrania, które wieczorem były trochę spocone, w nocy robią się zimne i ciężkie. Dlatego suchy to jedno z trzech słów. Trzymaj otwory wentylacyjne otwarte, chyba że jest burza, otrzepuj śnieg, zanim wejdziesz do środka, i strząsaj szron, zanim się roztopi.

Zimno przychodzi od spodu

Śnieg i zamarznięta ziemia wyciągają ciepło przez to, na czym leżysz. Większość ciepła ze śpiwora ucieka w dół, a nie w górę. Dlatego gruby śpiwór na cienkiej letniej macie będzie zimny, a średnio ciepły śpiwór na dwóch matach w warstwach często w zupełności wystarczy. Dobrze jest też położyć karimatę piankową albo izolującą matę pod całą podłogą namiotu.

Dni są krótkie

Około przesilenia zimowego w całej Szwecji ciemno robi się już po południu, a na dalekiej północy słońce przez pewien czas wokół świąt w ogóle nie wschodzi. Do tego na mrozie wszystko trwa dłużej: ubieranie się, rozbijanie namiotu w rękawicach i topienie śniegu na wodę. Docierajcie na miejsce obozowania za dnia, miejcie czołówki dla wszystkich i zaplanujcie wieczór tak, żeby było co robić. Ciemność dłuży się, kiedy marzniesz, i mija szybko, kiedy masz ogień i garnek.

Wybór miejsca i rozbijanie obozu na śniegu

Szukaj osłony od wiatru, ale najpierw spójrz w górę.

• Żadnych martwych drzew i żadnych gałęzi obciążonych śniegiem nad namiotem. Śnieg i lód sprawiają, że gałęzie robią się ciężkie, a suche drzewo może się przewrócić przy wietrze. Rozbij namiot w odległości jednej długości drzewa od wszystkiego, co wygląda na kruche.
• Osłona za lasem lub pagórkiem, wejściem odwróconym od wiatru. Unikaj najniższych zagłębień terenu, gdzie w bezwietrzną noc zbiera się zimne powietrze.
• Nie na lodzie. Jezioro może wyglądać jak równa śnieżna polana. W ogóle nie wchodź na lód, jeśli nie wiesz, że cię utrzyma, a zanim wyjdziecie, przeczytajcie poradnik: bezpieczeństwo na lodzie z dziećmi. Lód rdzeniowy musi mieć co najmniej dziesięć centymetrów, a przy dopływach, odpływach i w cieśninach lód może być znacznie cieńszy.
• Nie u stóp stromego zbocza w górach, gdzie śnieg może się zsunąć, i nigdy na szlaku skuterowym.

Udepcz miejsce. Nartami albo rakietami śnieżnymi udepcz powierzchnię większą niż namiot i odczekaj chwilę, żeby śnieg zdążył stwardnieć. Powstaje równa podłoga, a namiot nie zapada się w nocy. W sypkim śniegu zwykłe śledzie słabo trzymają. Używaj szerokich śledzi śnieżnych albo zakop śledzie, patyki lub napełnione worki w poprzek w małym rowku i zadepcz.

Namiot: zimny namiot albo namiot z piecem

Tak zwany zimny namiot to zwykły namiot bez ogrzewania. Jest lekki, szybko się go rozbija i dobrze sprawdza się w lesie, ale nigdy nie robi się w nim dużo cieplej niż na zewnątrz. Ciepło pochodzi z twojego własnego ciała, więc o tym, jak minie noc, decydują śpiwór, mata i jedzenie. W górach potrzebny jest namiot, który wytrzyma burzę i ciężar śniegu.

namiot z piecem, czyli tak zwany hot tent, ma otwór, przez który rura kominowa wychodzi przez poszycie. Czym jest i jakie są rodzaje, wyjaśniamy w tekście: czym jest hot tent. Jak wybrać namiot i piec, gdzie postawić piec, a także rurę kominową, osłonę przeciwiskrową i drewno omawiamy w poradniku: namiot z piecem.

Nasz test prostego namiotu typu hot tent podczas nocy przy temperaturze około jednego stopnia na plusie pokazuje obie strony medalu. Kiedy piec się palił, można było siedzieć w koszulce, ale w nocy i tak pojawiła się kondensacja. Z kolei gdy robiliśmy test pieca namiotowego, drewno w którymś momencie nocy się wypaliło, a resztę musiał zrobić śpiwór. To najważniejsza lekcja o piecu w namiocie: namiot nie jest ocieplony, a kiedy ogień zgaśnie, znowu robi się zimno. Śpiwór i mata muszą wystarczyć także bez pieca. Używaj pieca wieczorem i rano i pozwól mu się wypalić, zanim zaśniecie. Piec nigdy nie może się palić, jeśli żaden dorosły nie czuwa.

Piec musi stać na czymś, co wytrzyma wysoką temperaturę i żar. Jak mata ochronna sprawdza się w praktyce, pokazuje nasz test maty ochronnej.

Sen: ciepło od spodu, sucho od środka

Dobrą noc buduje się w takiej kolejności: mata, śpiwór, a na końcu to, co robisz przed położeniem się.

• Najpierw mata. Dwie maty w warstwach, najlepiej karimata piankowa pod dmuchaną. Karimata piankowa izoluje, nawet jeśli ta druga się zepsuje.
• Śpiwór według temperatury komfortu. Śpiwory testowane według normy EN ISO 23537 mają trzy temperatury: komfort, limit i ekstremum. To według temperatury komfortu masz planować. Temperatura ekstremalna to granica przetrwania, a nie snu. Dwa śpiwory włożone jeden w drugi też się sprawdzają. Norma nie obejmuje śpiworów dziecięcych, więc podana na nich temperatura pochodzi od producenta i wymaga zapasu.
• Ciepło przed położeniem się. Zjedz coś, siknij, przebierz się w suche ubrania i weź butelkę z ciepłą wodą. Wszystko to zbiera lista kontrolna niżej na stronie.

Wszystko o warstwach, matach, jedzeniu przed snem i wilgotnych śpiworach znajdziesz w poradniku: jak spać ciepło w namiocie zimą.

Jedzenie i woda

Jedz więcej niż zwykle i jedz często. Organizm zużywa dużo energii, żeby utrzymać ciepło. Najlepsze jest ciepłe, tłuste i proste jedzenie, najlepiej przygotowane w domu, tak żeby trzeba je było tylko podgrzać. Termos z ciepłym napojem sprawia, że przerwy mogą być dłuższe, a wieczór przyjemniejszy.

Gaz na mrozie. Zwykły letni gaz zawiera dużo butanu, który przestaje parować w okolicach zera. Kuchenka syczy wtedy słabo albo wcale, chociaż kartusz jest pełny. Kup mieszankę gazową do użytku zimowego z propanem i trzymaj kartusz w cieple pod kurtką, dopóki nie zaczniesz gotować. Nawet gaz zimowy słabnie na prawdziwym mrozie i wietrze, a kuchenki spirytusowe też tracą moc. Kiedy robi się naprawdę zimno, najpewniejsza jest kuchenka wielopaliwowa. Postaw kuchenkę na cienkiej płytce, żeby nie wtopiła się w śnieg, i gotuj pod pokrywką.

Topienie śniegu. Zawsze najpierw wlej trochę wody na dno garnka, inaczej śnieg się przypali, a woda będzie miała spalony smak. Świeży śnieg to głównie powietrze, a pełny garnek świeżego śniegu daje tylko odrobinę wody. Lepiej bierz ubity śnieg z zaspy albo spod powierzchni i unikaj śniegu zabarwionego lub z igliwiem. Kiedy śnieg się stopi, pozwól wodzie chwilę się pogotować. Stop śnieg zarówno na wieczór, jak i na rano, i napełnij termosy, zanim się położycie.

Bezpieczeństwo: konkretne granice

Większość tego, co może pójść źle w zimową noc, da się przewidzieć. Oto cztery rzeczy, które trzeba mieć pod kontrolą.

Tlenek węgla

Tlenek węgla (czad) powstaje, gdy coś się pali przy zbyt małej ilości powietrza. Tego gazu nie widać i nie czuć. Pierwsze objawy to ból głowy, zawroty głowy, zmęczenie i nudności, i łatwo je wziąć za skutek zimna albo zwykłego zmęczenia. Dlatego obowiązują trzy zasady bez wyjątków:

• Nigdy grill, kuchenka na węgiel drzewny ani grzejnik gazowy w namiocie. Również grill, który przed chwilą zgasł.
• Piec tylko w namiocie, który jest do tego przystosowany, z rurą kominową wyprowadzoną na zewnątrz, otwartą wentylacją i czujnikiem tlenku węgla na baterie blisko miejsca do spania.
• Przy objawach: natychmiast na świeże powietrze, i to wszyscy. Zadzwoń pod 112, jeśli ktoś jest otumaniony, wymiotuje albo trudno go dobudzić.

Dlaczego tlenek węgla jest tak niebezpieczny w namiocie i gdzie powinien wisieć czujnik, wyjaśniamy w poradniku: tlenek węgla w namiocie.

Wychłodzenie

Wczesne oznaki to dreszcze, bladość, zimna skóra i chęć stania w miejscu, żeby oszczędzać ciepło. Małym dzieciom trudno powiedzieć, że marzną, więc sprawdzaj dłonią kark i czoło. Jeśli tam jest zimno, dziecko jest wychłodzone. Ktoś, kto ma dreszcze, ale jest przytomny i mówi normalnie, jest lekko wychłodzony. Zrób tak: do namiotu albo w osłonięte od wiatru miejsce, suche ubrania, coś ciepłego do jedzenia i picia, i do śpiwora. Jeśli ktoś staje się ospały, zdezorientowany albo trudno nawiązać z nim kontakt, albo przestaje mieć dreszcze, chociaż nadal jest zimny, to sytuacja jest poważna. Zadzwoń pod 112, owiń tę osobę ciepłymi warstwami z czymś wiatroszczelnym na wierzchu, połóż butelki z ciepłą wodą na ubraniu, a nie bezpośrednio na skórze, i obchodź się z nią delikatnie. Jak zimno może być dla dzieci na dworze w ciągu dnia, omawiamy w tekście: dzieci na stoku w mróz.

Odmrożenia

Policzki, nos, uszy, palce rąk i stóp najpierw robią się białe, zimne i zdrętwiałe. Patrzcie sobie nawzajem na twarze. Ogrzewaj skórą do skóry, na przykład palce pod pachą albo ciepłą dłonią przyłożoną do policzka. Nie pocieraj i nie używaj gorącej wody ani niczego podgrzanego. Jeśli pojawią się pęcherze albo kolor i czucie nie wracają, osoba z odmrożeniem musi trafić do lekarza. Głębokie odmrożenie wolno ogrzewać tylko wtedy, gdy potem da się utrzymać je w cieple, bo ponowne zamarznięcie po rozmrożeniu je pogłębia.

Plan B

Zanim wyjdziecie z domu, ustalcie, kiedy przerywacie, na przykład gdy ktoś nie może się z powrotem rozgrzać, gdy sprzęt zamoknie albo gdy zmieni się pogoda. Powiedzcie komuś, gdzie jesteście i kiedy wrócicie. Na niższych stopniach schodków droga odwrotu jest blisko i właśnie dlatego dobrze od nich zaczynać.

Zimowe biwakowanie z dziećmi

Dzieci mogą spać na dworze zimą, ale potrzebują więcej stopni niż dorośli. Zacznijcie w ogrodzie. Zróbcie z wieczoru frajdę, ze śnieżnym lampionem, kiełbaskami z ogniska i latarkami w namiocie, a sen niech będzie bonusem. Dziecko, które około dziesiątej chce wrócić do domu, i tak zrobiło coś wielkiego.

Nasza opowieść Pierwsza noc Leo pod namiotem dotyczy ciepłej letniej nocy, ale wnioski – żeby wybrać łatwo dostępne miejsce i liczyć się z tym, że wszystko trwa dłużej, niż się wydaje – na śniegu są tak samo aktualne. Wiek, śpiwory dla dzieci, nocne sikanie i to, kiedy pora wnieść dziecko do domu, omawiamy w poradniku: zimowe biwakowanie z dziećmi.

Pomysł stojący za całymi schodkami jest taki sam jak przy utrzymywaniu ciepła w domu bez prądu: zmniejsz przestrzeń i trzymaj ciepło blisko ciała. Więcej o tym w tekście: jeden ciepły pokój.

Gdzie wolno rozbić namiot zimą?

Allemansrätten, czyli szwedzkie prawo swobodnego dostępu do przyrody, obowiązuje przez cały rok, także kiedy leży śnieg. Daje ci prawo do rozbicia namiotu na jedną lub dwie noce w tym samym miejscu, ale nie wszędzie:

• Z dala od domów mieszkalnych, a im bardziej na uboczu, tym lepiej.
• Na terenie, który to wytrzyma. Nie na polach uprawnych ani pastwiskach, a także nie na odśnieżonym podjeździe ani na szlaku skuterowym.
• Kilka namiotów jest w porządku, na przykład dwa albo trzy. Jeśli jesteście większą grupą z wieloma namiotami, potrzebujecie zgody właściciela terenu.
• Parki narodowe i rezerwaty przyrody mają własne zasady. Często namiot można rozbić tylko w wyznaczonych miejscach, a czasem wcale. Przeczytaj tablicę informacyjną przy wejściu albo zapytaj w gminie lub w länsstyrelsen (szwedzkim urzędzie wojewódzkim).
• Gmina może zakazać rozbijania namiotów w parkach i na terenach rekreacyjnych.

Więcej o tym, co wolno, a czego nie, znajdziesz tutaj: allemansrätten (prawo swobodnego dostępu do przyrody). Większość tego, co pakujesz na letnią wyprawę, przyda się też zimą, więc punktem wyjścia niech będzie nasza lista rzeczy na biwak pod namiotem, a do tego dodaj zimowe dodatki: dodatkową matę, cieplejszy śpiwór, termos i gaz zimowy.