Zweedse fakkel – zagen, van boven aansteken en koken op één enkel blok

Het schemert bij het meer en er ligt een decimeter sneeuw. De vuurplaats is ondergesneeuwd, en niemand heeft zin om te scheppen. Iemand tilt een blok uit de kofferbak, een stuk sparrenhout zo hoog als een knie, met een kruis in de bovenkant gezaagd. Het wordt op een plaat gezet, er worden een paar stukjes berkenbast in het kruis gedrukt, en één lucifer later staat er een vlam midden in het blok. Een kwartier later staat de koffieketel erbovenop.

Dat is het grote voordeel van de Zweedse fakkel. Alle voorbereiding gebeurt thuis. Bij het vuur heb je alleen een lucifer, een plaat en wat geduld nodig.

Wat een Zweedse fakkel is

Een Zweedse fakkel, ook wel Zweedse kaars of Finse fakkel genoemd, is een rechtopstaand blok hout met sneden in de lengte die in het midden samenkomen. Het vuur wordt van bovenaf in het midden aangestoken. Gloed valt in de sneden, en onderin wordt lucht door de spleten naar binnen gezogen. Het blok wordt zijn eigen schoorsteen en brandt van binnen naar buiten.

Daardoor blijft het vuur op een klein oppervlak, kan het beter tegen vocht en sneeuw dan een gewoon vuur en wordt de bovenkant een vlak oppervlak om een pan op te zetten. Het nadeel is dat het blok met een zaag of bijl voorbereid moet worden, en dat het lang duurt om hem te blussen.

Het ezelsbruggetje: blok, sneden, ondergrond

Drie dingen bepalen of de Zweedse fakkel goed wordt.

1. Het blok. De juiste dikte, niet te nat en niet te droog, en een blok dat je mag gebruiken.
2. De sneden. Een kruis dat recht naar beneden loopt en een handbreedte boven de onderkant ophoudt.
3. De ondergrond. Vuurvaste grond onder het blok en een luchtspleet tussen de bovenkant en de pan.

Gaat het mis met het blok, dan krijg je een rookstok. Gaat het mis met de sneden, dan valt hij uit elkaar of brandt hij niet. Gaat het mis met de ondergrond, dan vat die vlam of dooft het vuur onder de pan.

Het blok: maat, houtsoort en vocht

Hoe groot moet hij zijn?

De klassieke beschrijvingen hebben het over blokken van 30 tot 60 centimeter doorsnee en tot ruim een meter lang. Dat is een fakkel voor een hele avond. Voor een gezin dat koffie wil zetten en soep wil opwarmen, is minder genoeg. Een blok van 25 tot 40 centimeter dik en ongeveer kniehoog, 40 tot 60 centimeter, is makkelijk te dragen en staat stevig.

Dikte van het blok	Brandtijd bij benadering	Geschikt voor
15–20 cm	Ruim een uur	Licht en warmte, een kop koffie
25–30 cm	Twee tot drie uur	Koffie en een pan soep
35–40 cm	Drie tot vijf uur	Een hele avond, meerdere rondes eten

De tijden zijn bij benadering. Naaldhout brandt sneller dan loofhout, een droog blok sneller dan een vochtig blok en een blok in de wind sneller dan een blok uit de wind.

Welke houtsoort?

• Spar en den vatten makkelijk vlam en branden met een hoge vlam. Spar knettert en schiet vonken weg, dus daar heb je meer vrije ruimte omheen nodig.
• Berk en ander loofhout zijn zwaarder om te zagen, maar branden rustiger en langer en geven mooie gloed.
• Nooit geïmpregneerd, geverfd of gelijmd hout. Oude paaltjes en geïmpregneerde balken horen niet in een vuur: Livsmedelsverket (de Zweedse voedselautoriteit) raadt geïmpregneerd hout bij het barbecueën uitdrukkelijk af, en Kemikalieinspektionen (de Zweedse chemicaliëninspectie) schrijft dat het gif in geïmpregneerd hout bij gewone verbranding niet wordt vernietigd. Zulk hout breng je naar de milieustraat.

Niet te nat, niet te droog

Het blok mag niet vers zijn, maar ook niet kurkdroog. Een pas gekapt blok krijg je moeilijk aan en het rookt veel. Een blok dat jarenlang droog heeft gelegen, kan in een uur opbranden. Het best is hout dat een seizoen heeft gedroogd, met scheurtjes aan de uiteinden en dat helder klinkt als je erop klopt.

Waar het blok vandaan komt

Het allemansrecht (de Zweedse vrije toegang tot de natuur) is hier duidelijk. Naturvårdsverket (de Zweedse milieubeschermingsdienst) schrijft dat je geen bomen of struiken mag omhakken of omzagen, en dat omgevallen bomen van de landeigenaar zijn en niet als brandhout gebruikt mogen worden. MCF (de Zweedse dienst voor civiele bescherming) voegt eraan toe dat dat geldt voor zowel levende als dode bomen.

Dat betekent dat je de Zweedse fakkel thuis voorbereidt. Neem een blok van je eigen perceel, koop een kant-en-klare bij een houthandel of vraag het aan een landeigenaar die toch aan het uitdunnen is. Dat is geen nadeel: de sneden zaag je veel veiliger op een houtplaats dan bij een vuurplaats.

De sneden: zagen of kloven

Met een kettingzaag

De snelste manier. Zet het blok rechtop op een vlakke ondergrond, het liefst vastgezet met wiggen zodat het niet kan omvallen. Teken een kruis op de bovenkant met krijt, of een ster met zes of acht punten als het blok dik is.

• Zaag recht naar beneden langs de lijnen.
• Stop ongeveer een handbreedte boven de onderkant, zo'n tien centimeter. De ongezaagde voet houdt het blok bij elkaar terwijl het brandt.
• Eén kruis is genoeg voor een blok tot 30 centimeter. Dikkere blokken hebben baat bij drie of vier sneden.

De kettingzaag is het gevaarlijkste onderdeel van het hele project. Het belangrijkste om te weten is de terugslag. Als het bovenste deel van de zwaardpunt het hout raakt, kan de ketting de zaag in een oogwenk naar achteren en omhoog naar je gezicht slingeren.

• Zaagbroek en schoenen met zaagbescherming, handschoenen, een helm met vizier en gehoorbescherming. Elke keer, ook voor één enkel blok.
• Een werkende kettingrem. Gebruik geen zaag waarbij die kapot is.
• Beide handen aan de handgrepen met de duimen eromheen, en de linkerduim onder de voorste handgreep.
• Niemand binnen drie tot vijf meter, en kinderen en honden ver weg. Werk liever niet alleen.
• Stop ruim op tijd voor de onderkant. De ketting mag nooit de grond, een steen of de plaat onder het blok raken.
• Volg een kettingzaagcursus als je dat nog niet hebt gedaan. Dat is de beste bescherming die er is.

Met een boor

Er is ook een variant zonder zaagsneden. Er wordt een groot gat recht naar beneden in het midden van het blok geboord, en een kleiner gat schuin vanaf de zijkant vlak bij de onderkant, zodat het het middelste gat ontmoet en lucht geeft. Het vuur brandt dan in het gat zoals in een kachel, en het blok blijft lang heel. Daarvoor heb je een lange, dikke houtboor en een krachtige boormachine nodig, en het kost tijd om de gaten recht te krijgen. Het stoken zelf, de ondersteuning voor de pan en het blussen werken net als bij de gezaagde fakkel.

Met een handzaag

Het kan, maar het kost tijd om in de lengte door een rechtopstaand blok te zagen. Een beugelzaag met een grof blad werkt beter dan een handzaag met recht blad. Leg het blok neer en zet het vast, of zaag maar één snede en kloof de rest met een bijl. Voor de meeste gezinnen is het kloven hieronder makkelijker.

Kloven met een bijl

Voor de gekloofde Zweedse fakkel heb je helemaal geen zaag nodig, en deze variant maak je met een gewone kloofbijl.

1. Kloof het blok in vier tot zes stukken op de houtplaats.
2. Hak een stuk van het hart weg bij elk stuk met de bijl of het mes, zodat er een smal kanaal in het midden ontstaat als je de stukken weer tegen elkaar zet.
3. Zet de stukken tegen elkaar en laat smalle spleten ertussen voor de lucht.
4. Bind het blok samen met ijzerdraad op twee hoogtes. Touw brandt door en dan valt de hele fakkel uit elkaar.

De gekloofde fakkel brandt vaak sneller dan de gezaagde, omdat de spleten breder worden. Hij valt ook eerder uit elkaar tegen het eind, dus het ijzerdraad is niet optioneel.

Van bovenaf aansteken

Een Zweedse fakkel steek je van bovenaf aan, niet van onderaf. Het vuur moet in het midden houvast krijgen en zich dan naar beneden vreten.

1. Stop aanmaakmateriaal in het midden. Berkenbast, harsrijk vurenhout, krullen of een aanmaakblokje druk je erin waar de sneden samenkomen. Ook een beetje in de bovenste spleten.
2. Leg krullen of dunne houtjes erbovenop, als een klein vuurtje op de top.
3. Steek aan en heb geduld. De eerste minuten brandt het vooral bovenop. Na een tijdje trekt de lucht erdoor en komt de vlam uit het midden omhoog.
4. Blaas voorzichtig in de sneden als hij aarzelt.

Hoe je het aanmaakmateriaal opbouwt en hoe je vuur krijgt bij nat weer, lees je in de gids over vuur maken. Hebben jullie al een vuur aan, dan kun je een paar scheppen gloed daarvan bovenop leggen. Dat steekt het blok vaak sneller aan dan lucifers.

Reken op een kwartier tot een halfuur voordat de fakkel zo stabiel brandt dat je erop kunt koken. Gebruik nooit benzine of spiritus om het te versnellen. MCF waarschuwt tegen het gieten van brandbare vloeistof direct op gloed en noemt daarbij speciaal benzine en spiritus, en de vlam kan terugslaan naar wie de fles vasthoudt.

Er bovenop koken

Als de vlam stabiel in het midden staat en de bovenkant vlak en gloeiend begint te worden, is het tijd.

Geef het vuur lucht

De meest gemaakte fout is de pan direct op de bovenkant zetten. Dan raakt de schoorsteen verstopt, dooft het vuur en begint het te roken. Leg in plaats daarvan twee dunne, gekloofde stokjes parallel over de bovenkant, of drie kleine stenen rond het midden, en zet de pan daarop. Een spleet van een paar centimeter is genoeg. Stenen moeten droog zijn en niet uit een meer of beek komen, omdat vochtige stenen in de hitte kunnen barsten.

Sommige mensen slaan drie spijkers rond het midden voordat ze het blok aansteken. Dat werkt, maar de spijkers komen daarna in de as terecht en moeten opgeraapt worden.

Wat geschikt is

De warmte is geconcentreerd in het midden en vrij sterk. Het is geschikt voor:

• Water koken voor thee, chocolademelk of kokkaffe (gekookte koffie). Dat gaat snel.
• Soep en stoofpotten opwarmen die thuis gekookt zijn, bijvoorbeeld ärtsoppa boven open vuur.
• Bakken in een kleine pan, zoals eieren, spek, worst of panbrood.

Het midden van de pan wordt veel heter dan de rand. Schuif het eten naar buiten als het kleur heeft, ongeveer zoals op een bakplaat. Meer over warmtezones en vet lees je in de gids over bakplaat en koekenpan boven het vuur.

Wat niet geschikt is

• Zware gietijzeren pannen. Het blok brandt zelden helemaal gelijkmatig, en tegen het eind kan het scheef gaan staan of aan één kant inzakken. Een lichte pan of een klein koekenpannetje is veiliger. De zware pan staat beter op een kolenbed, zie gietijzeren pan boven het vuur.
• Grote koekenpannen. Die bedekken de hele bovenkant en maken het moeilijk voor het vuur om te ademen.
• Rauwe kip en gehakt kun je bakken, maar omdat de warmte ongelijk is, is de buitenkant al snel klaar voordat de binnenkant dat is. Livsmedelsverket zegt dat kip en gehakt helemaal gaar moeten zijn en dat gehakt 70 graden moet halen. Druk de burgers plat, draai ze vaak om en gebruik gerust een thermometer.

Houd het handvat vast met een grillhandschoen. De vlam van de Zweedse fakkel slaat vaak omhoog langs de rand van de pan.

Als er iets misgaat

Wat er gebeurt	Waarom	Zo red je het
Het rookt maar brandt niet	Vochtig blok of te weinig aanmaakmateriaal	Meer berkenbast en krullen in het midden, blaas in de sneden. Leg gloed van een ander vuur bovenop
Het vuur kruipt naar de zijkant in plaats van in het midden te branden	Eén snede is breder dan de andere, of de wind staat erop	Draai het blok zodat de brede spleet uit de wind komt
Hij dooft onder de pan	Geen luchtspleet	Til de pan op, leg er stokjes of stenen onder
De bovenkant brandt snel en ongelijk op	Droog blok, wind of een gekloofde fakkel met brede spleten	Kook het eten vroeg, en maak de volgende keer een dikker blok
Het blok staat scheef	De voet is gaan branden, of de ondergrond zakt weg	Haal de pan er meteen af. Laat hem opbranden of blus hem
De stukken vallen uit elkaar	De sneden gingen te ver naar beneden, of er zat geen ijzerdraad om	Schuif de resten met de schep bij elkaar tot een gewoon vuur in de vuurplaats

Veiligheid: ondergrond, vonken en blussen

Waar hij mag staan

Een Zweedse fakkel is nog steeds een open vuur. Maak alleen vuur waar dat mag, en kijk of er een stookverbod geldt. Wat er geldt, lees je in vuur maken in de natuur, regels en verantwoordelijkheid.

• Vaste vuurplaats, grind of zand. Daar hoort de fakkel thuis.
• Een vuurvaste plaat op sneeuw, ijs of onzekere grond. Het blok wordt tegen het eind tot in de voet heet, en op sneeuw smelt hij zich scheef.
• Nooit op rotsplaten of grotere rotsblokken. Zowel Naturvårdsverket als MCF raden het af, omdat de rots kan barsten en blijvend beschadigd raakt.
• Nooit op mos, veengrond of aardachtige bosgrond. Daar kan gloed de grond in kruipen en lang smeulen voordat hij opvlamt.
• Niet onder takken. De vlam staat hoog uit het midden, vaak hoger dan bij een gewoon kampvuur.
• Niet op houten vlonders, steigers of banken, en niet bij tenten of schuilhutten.

Vonken en omvallen

Het blok kan scheef gaan staan en uit elkaar vallen als het een tijdje heeft gebrand. Geef het naar alle kanten vrije ruimte, minstens een armlengte meer dan bij een gewoon vuur. Spar knettert en schiet vonken ver weg. Controleer de wind voordat je aansteekt, en blus als het gaat waaien. MCF herinnert eraan dat de wind vonken het bos in kan blazen. Dat geldt ook als er sneeuw ligt.

Blussen

Dit is de keerzijde van de Zweedse fakkel. De gloed zit diep in het hout, en een half opgebrand blok kan urenlang gloeien.

1. Giet water recht naar beneden in het midden en in de sneden.
2. Kantel het blok voorzichtig met een schep, van je af, en sla het uit elkaar.
3. Giet opnieuw water over alle stukken en op de grond waar het stond.
4. Roer erdoor en voel met je hand erboven. Er mag geen warmte en geen rook meer zijn.

Zet minstens één emmer water klaar, het liefst tien liter. Steek op tijd aan, zodat de fakkel kan opbranden voordat jullie weggaan, of kies een kleiner blok. Laat een gloeiende Zweedse fakkel nooit alleen, ook niet even. Meer adviezen over blussen en veilige vuurplaatsen lees je in vuurkennis en tips en brandveiligheid in de natuur.

Wat de kinderen doen

De Zweedse fakkel is een mooi project om samen te doen, zolang de kinderen uit de buurt blijven van de scherpe en zware onderdelen.

• Vooraf, op de houtplaats. Het kind kiest het blok uit en tekent het kruis met krijt. Kettingzaag en bijl zijn voor een volwassene, met de kinderen ver weg en liefst binnen of bij een andere volwassene.
• Bij het aansteken. Het kind drukt berkenbast en krullen in het midden en steekt aan met een lucifer of vuurstaal, met een volwassene ernaast. Wie wat ouder is, kan de krullen zelf snijden, met dezelfde mesregels als in deze gids: grillstok en driepoot snijden.
• Tijdens het branden. Het kind is waterwacht en houdt de emmer in de gaten. Trek een duidelijke grens rond de fakkel, groter dan rond een gewone vuurplaats, omdat het blok kan omvallen.
• Achteraf. Het kind giet water en voelt met de hand erboven of het koud is, nadat een volwassene het blok heeft omgekanteld.

Meer ideeën voor taken en een veiligheidszone vind je in koken met kinderen boven open vuur.

Als iemand zich brandt

Koel de brandwond meteen met koel water, ongeveer een kwartier. 1177 (de Zweedse medische adviesdienst) schrijft dat langer het risico op onderkoeling vergroot, en dat ijs en sneeuw meer kwaad dan goed doen. Doe ringen en horloges bij de wond af, maar trek geen kleding weg die is vastgeplakt. Zoek medische hulp als de wond groot of diep is of in het gezicht, op handen, voeten of over een gewricht zit, en altijd als het kind een jaar of jonger is. Meer lees je in EHBO bij het wandelen.

De Zweedse fakkel in de winter

De Zweedse fakkel is op zijn best als de grond nat is of onder de sneeuw ligt. Omdat hij van bovenaf brandt, smelt hij zich niet zo snel naar beneden als een gewoon vuur, en hij heeft geen vrijgeschepte vuurplaats nodig. Maar hij kan nog steeds scheef gaan staan als de sneeuw eronder smelt, dus ook hier heb je de plaat nodig. Hoe vuur verder werkt in de kou, en welke gerechten erbij passen, lees je in kampvuurkoken in de winter. Gaan jullie ook buiten slapen, dan staat alles daarover in de gids over winterkamperen.

Blok, sneden, ondergrond in het kort

De volgende keer dat de vuurplaats onder de sneeuw ligt of de grond te nat is voor een gewoon vuur: neem een blok van huis mee. Kies er een die ongeveer kniehoog en 25 tot 40 centimeter dik is, zaag een kruis dat een handbreedte boven de onderkant ophoudt, en zet hem op een vuurvaste plaat. Steek hem in het midden van bovenaf aan, leg twee stokjes over de bovenkant en zet de koffieketel erop. En steek op tijd aan, zodat hij kan opbranden voordat jullie naar huis gaan.