Wintercamping – zo kampeer en slaap je buiten in de winter

Het is vrijdagavond in februari en de thermometer bij het keukenraam geeft min acht aan. In de tuin staat een tent die jullie vanmiddag hebben opgezet, en de negenjarige heeft zijn slaapzak al twee keer naar buiten gedragen 'om even te kijken'. Het huis staat twintig meter verderop. De deur zit niet op slot. Zo hoort een eerste winternacht precies te zijn: echt, maar met een terugweg van dertig seconden.

Winterkamperen is niet moeilijker dan zomerkamperen, maar fouten kosten meer. Een natte want, een te dunne slaapzak of een kampplek onder een sparrenboom vol sneeuw merk je in juli niet. In januari wel. Deze gids geeft je het totaalbeeld en verwijst je daarna door naar de verdiepende gidsen.

Twee dingen om te onthouden: de trap en warm, droog, verzadigd

De trap gaat over waar jullie slapen. Neem één stap tegelijk: de tuin, de schuilhut, de tent en als laatste het fjäll. Elke stap leert jullie iets wat je bij de volgende nodig hebt, en de tabel hierboven laat zien wat jullie oefenen en wanneer jullie klaar zijn om verder te gaan. Niemand hoeft op het fjäll te beginnen, en veel gezinnen blijven graag een paar winters op stap drie.

Warm, droog, verzadigd gaat over hoe jullie je voelen. Het is de basisregel van het Fjällsäkerhetsrådet (de Zweedse raad voor veiligheid in het fjäll), en die werkt net zo goed in een tuin in Skåne als op het kale fjäll. Stel jezelf en de kinderen een paar keer per avond drie vragen: Heb je het warm? Ben je droog? Heb je genoeg gegeten? Zegt iemand nee op een van de vragen, los dat dan eerst op voordat jullie iets anders doen.

Dit is anders in de winter

Drie dingen maken een winternacht anders dan een zomernacht. Als je die onder de knie hebt, is de rest gewone tentervaring.

Het vocht bevriest

Je lichaam en je adem geven de hele nacht vocht af. In de zomer verdwijnt dat naar buiten door het tentdoek. In de winter bevriest het tot rijp aan de binnenkant van het doek, en als je 's ochtends tegen de tent aankomt, valt het op je slaapzak. Kleren die 's avonds een beetje bezweet waren, worden 's nachts koud en zwaar. Daarom is droog een van de drie woorden. Houd de ventilatieopeningen open als het niet stormt, borstel de sneeuw van je af voordat je naar binnen kruipt en schud de rijp eraf voordat die smelt.

De kou komt van onderen

De sneeuw en de bevroren grond trekken de warmte weg via alles waar je op ligt. Het grootste deel van de warmte van je slaapzak verdwijnt naar beneden, niet naar boven. Een dikke slaapzak op een dun zomermatje wordt daarom koud, terwijl een middelwarme slaapzak op twee matjes op elkaar vaak een heel eind komt. Leg bij voorkeur ook een schuimmatje of een isolerende mat onder de hele tentbodem.

De dagen zijn kort

Rond midwinter is het overal in Zweden 's middags al donker, en in het hoge noorden komt de zon rond Kerst een tijdlang helemaal niet op. Bovendien kost alles in de kou meer tijd: je aankleden, de tent opzetten met wanten aan en sneeuw smelten tot water. Kom bij daglicht aan op de kampplek, zorg voor een hoofdlamp voor iedereen en plan de avond zo dat er genoeg te doen is. Het donker duurt lang als je het koud hebt, en kort als je een vuur en een pan hebt.

Een plek kiezen en je kamp opzetten in de sneeuw

Zoek beschutting tegen de wind, maar kijk eerst omhoog.

• Geen dode bomen en geen takken vol sneeuw boven de tent. Sneeuw en ijs maken de takken zwaar, en een dode boom kan omvallen bij harde wind. Zet de tent een boomlengte af van alles wat er wankel uitziet.
• Beschutting achter bos of een heuvel, met de ingang van de wind af. Vermijd de laagste kuilen, waar de koude lucht zich verzamelt op een windstille nacht.
• Niet op het ijs. Een meer kan eruitzien als een vlakke sneeuwvlakte. Ga helemaal niet het ijs op als je niet weet dat het je houdt, en lees eerst over ijsveiligheid met kinderen voordat jullie het ijs op gaan. Het kernijs moet minstens tien centimeter dik zijn, en het ijs kan veel dunner zijn bij instroom, uitstroom en zee-engtes.
• Niet aan de voet van een steile helling op het fjäll, waar sneeuw kan afglijden, en nooit op een sneeuwscooterroute.

Stamp de plek aan. Stamp met ski's of sneeuwschoenen een vlak aan dat groter is dan de tent, en wacht even zodat de sneeuw kan uitharden. Zo krijg je een vlakke vloer en zakt de tent 's nachts niet weg. In losse sneeuw houden gewone tentharingen slecht. Gebruik brede sneeuwharingen, of graaf haringen, takken of gevulde zakjes dwars in een ondiepe geul in en stamp die weer dicht.

De tent: koude tent of tent met kachel

Een koude tent is een gewone tent zonder verwarming. Die is licht, snel opgezet en werkt goed in het bos, maar het wordt er nooit veel warmer dan de buitenlucht. De warmte komt van je eigen lichaam, dus het zijn de slaapzak, het matje en het eten die bepalen hoe de nacht verloopt. Op het fjäll heb je een tent nodig die tegen storm en sneeuwlast kan.

Een tent met kachel, een zogenaamde hot tent, heeft een opening waardoor de rookpijp door het doek naar buiten gaat. Wat het is en welke soorten er zijn, lees je in onze uitleg over wat een hot tent is. Hoe je een tent en kachel kiest, waar de kachel moet staan, de rookpijp, de vonkenvanger en het hout behandelen we in onze gids over de tent met kachel.

Onze test van een eenvoudige hot tent tijdens een nacht rond één graad boven nul laat beide kanten zien. Toen de kachel brandde, kon je in een T-shirt zitten, maar 's nachts kwam de condens toch. Bij de test van de tentkachel brandde het hout ergens in de nacht op, en moest de slaapzak de rest doen. Dat is de belangrijkste les over een kachel in een tent: een tent is niet geïsoleerd, en als het vuur uitgaat, wordt het weer koud. De slaapzak en het matje moeten ook zonder kachel genoeg zijn. Gebruik de kachel 's avonds en 's ochtends en laat hem uitbranden voordat jullie gaan slapen. Een kachel mag nooit branden zonder dat er een volwassene wakker is.

De kachel moet op iets staan dat tegen hitte en gloeiende sintels kan. Hoe een beschermmat in de praktijk werkt, lees je in onze test van de beschermmat.

De slaap: warm van onderen, droog van binnen

Een goede nacht bouw je in deze volgorde op: het matje, de slaapzak en als laatste wat je doet voordat je gaat liggen.

• Eerst het matje. Twee matjes op elkaar, bij voorkeur een schuimmatje onder een opblaasbaar matje. Het schuimmatje isoleert ook als het andere kapotgaat.
• De slaapzak op basis van de comforttemperatuur. Slaapzakken die volgens de norm EN ISO 23537 zijn getest, hebben drie temperaturen: comfort, limit en extreme. De comforttemperatuur is die waarop je moet plannen. De extreme temperatuur is een grens om te overleven, niet om te slapen. Twee slaapzakken in elkaar werkt ook. De norm geldt niet voor kinderslaapzakken, dus daar is de temperatuur een opgave van de fabrikant zelf en heb je marge nodig.
• De warmte voordat je gaat liggen. Eet, plas, trek droge kleren aan en neem een fles warm water mee. De checklist verderop op de pagina zet het op een rij.

Alles over lagen, matjes, eten voor het slapengaan en vochtige slaapzakken vind je in onze gids over warm slapen in de tent in de winter.

Eten en water

Eet meer dan normaal, en eet vaak. Het lichaam verbruikt veel energie om warm te blijven. Warm, vet en eenvoudig eten werkt het best, bij voorkeur thuis voorbereid zodat je het alleen nog hoeft op te warmen. Een thermosfles met een warm drankje maakt de pauzes langer en de avond gezelliger.

Gas in de kou. Gewoon zomergas bevat veel butaan, dat rond nul graden niet meer verdampt. De brander sputtert dan zwakjes of helemaal niet, ook al is de gasbus vol. Koop een wintergasmengsel met propaan, en houd de gasbus warm binnen in je jas tot je gaat koken. Ook wintergas wordt zwak bij echte kou en wind, en ook een spiritusbrander verliest kracht. Een multifuelbrander is het betrouwbaarst als het echt koud wordt. Zet de brander op een dun plankje zodat hij niet in de sneeuw wegsmelt, en kook met een deksel op de pan.

Sneeuw smelten. Giet altijd eerst een laagje water op de bodem van de pan, anders brandt de sneeuw aan en smaakt het water aangebrand. Verse sneeuw is vooral lucht, en een volle pan verse sneeuw geeft maar een scheutje water. Neem liever stevige sneeuw van een sneeuwbank of van onder het oppervlak, en vermijd sneeuw met kleur of naalden erin. Laat het water even koken als de sneeuw gesmolten is. Smelt sneeuw voor zowel de avond als de ochtend, en vul de thermosflessen voordat jullie gaan slapen.

Veiligheid: concrete grenzen

Het meeste wat er misgaat in een winternacht, is te voorzien. Dit zijn de vier dingen om in de gaten te houden.

Koolmonoxide

Koolmonoxide ontstaat als iets brandt met te weinig lucht. Het gas is onzichtbaar en reukloos. De eerste symptomen zijn hoofdpijn, duizeligheid, vermoeidheid en misselijkheid, en die zijn makkelijk aan te zien voor kou of gewone vermoeidheid. Daarom gelden er drie regels, zonder uitzondering:

• Nooit een barbecue, houtskoolkomfoor of gaskachel in een tent. Ook geen barbecue die net is uitgegaan.
• Een kachel alleen in een tent die voor een kachel gemaakt is, met de rookpijp naar buiten, open ventilatieopeningen en een koolmonoxidemelder op batterijen dicht bij de slaapplek.
• Bij symptomen: direct de frisse lucht in, en neem iedereen mee. Bel 112 als iemand versuft is, overgeeft of moeilijk wakker te krijgen is.

Waarom koolmonoxide zo gevaarlijk is in een tent, en waar de melder moet hangen, lees je in onze gids over koolmonoxide in de tent.

Onderkoeling

Vroege tekenen zijn dat iemand rilt, bleek en koud wordt en het liefst stil blijft staan om warmte te sparen. Kleine kinderen kunnen moeilijk zeggen dat ze het koud hebben, dus voel in hun nek en op hun voorhoofd. Is het daar koud, dan heeft het kind het te koud. Wie rilt maar wakker is en gewoon praat, is licht onderkoeld. Doe dan het volgende: de tent in of uit de wind, droge kleren aan, iets warms eten en drinken, en de slaapzak in. Wordt iemand sloom, verward of moeilijk aanspreekbaar, of stopt iemand met rillen terwijl hij of zij nog steeds koud is, dan is het ernstig. Bel 112, pak de persoon in met warme lagen en iets winddichts als buitenste laag, leg flessen met warm water op de kleding en niet tegen de huid, en ga voorzichtig met hem of haar om. Hoe koud het voor kinderen overdag buiten mag zijn, behandelen we in onze gids over kou op de skipiste met kinderen.

Bevriezing

Wangen, neus, oren, vingers en tenen worden eerst wit, koud en gevoelloos. Kijk naar elkaars gezicht. Warm op met huid tegen huid, bijvoorbeeld vingers in de oksel of een warme hand tegen de wang. Wrijf niet, en gebruik geen warm water of iets wat verwarmd is. Ontstaan er blaren, of komen kleur en gevoel niet terug, dan moet degene met de verwonding naar een arts. Een diepe bevriezing mag je alleen opwarmen als die daarna warm gehouden kan worden, want ontdooien en opnieuw bevriezen maakt het erger.

Plan B

Spreek voordat jullie van huis gaan af wanneer jullie stoppen, bijvoorbeeld als iemand niet meer warm wordt, als de uitrusting nat wordt of als het weer omslaat. Vertel iemand waar jullie zijn en wanneer jullie terug zijn. Op de onderste treden van de trap is de terugweg kort, en juist daarom zijn het goede treden om mee te beginnen.

Winterkamperen met kinderen

Kinderen kunnen in de winter buiten slapen, maar ze hebben meer stappen op de trap nodig dan volwassenen. Begin in de tuin. Maak er een leuke avond van, met een sneeuwlantaarn, worstjes boven het vuur en zaklampen in de tent, en zie het slapen als een bonus. Een kind dat rond tien uur naar binnen wil, heeft toch iets groots gedaan.

Ons verhaal over Leo's eerste nacht in een tent gaat over een warme zomernacht, maar de lessen over een makkelijk bereikbare plek kiezen en erop rekenen dat alles langer duurt dan je denkt, gelden net zo goed in de sneeuw. Leeftijd, slaapzakken voor kinderen, 's nachts plassen en wanneer het tijd is om het kind naar binnen te dragen, lees je in onze gids over winterkamperen met kinderen.

Het idee achter de hele trap is hetzelfde als wanneer je thuis zonder stroom warm probeert te blijven: maak de ruimte kleiner en houd de warmte dicht bij je lichaam. Meer daarover lees je in onze gids over een warme kamer.

Waar mag je in de winter kamperen?

Het allemansrecht, het Zweedse recht van vrije toegang tot de natuur, geldt het hele jaar door, ook als er sneeuw ligt. Het geeft je het recht om een of twee nachten op dezelfde plek te kamperen, maar niet zomaar overal:

• Ver van woonhuizen, en hoe afgelegener hoe beter.
• Op grond die ertegen kan. Niet op akkers of weiland, en ook niet op een sneeuwvrij gemaakte oprit of op een sneeuwscooterroute.
• Een paar tenten is prima, bijvoorbeeld twee of drie. Zijn jullie een grotere groep met veel tenten, dan hebben jullie toestemming van de grondeigenaar nodig.
• Nationale parken en natuurreservaten hebben eigen regels. Vaak mag je alleen op aangewezen plekken kamperen, en soms helemaal niet. Lees het informatiebord bij de ingang of vraag het na bij de gemeente of de länsstyrelse (het Zweedse provinciebestuur).
• De gemeente kan kamperen in parken en recreatiegebieden verbieden.

Meer over wat je wel en niet mag, lees je in onze gids over het allemansrecht. Bijna alles wat je inpakt voor een zomertocht heb je in de winter ook nodig, dus ga gerust uit van onze paklijst voor kamperen met een tent en voeg daar het extra matje, een warmere slaapzak, een thermosfles en wintergas aan toe.