Grillstok, pannenhaak en driepoot snijden – hout, grepen en plek

De barbecueworstjes liggen in de koelbox en het vuur is opgebrand tot gloed, maar niemand heeft aan de spiesen gedacht. Een kind heeft al een droge tak onder een spar gevonden en houdt die triomfantelijk boven het vuur. Tien seconden later staat de punt in brand, en het worstje valt in de as.

Dat is te voorkomen. Een goede grillstok snijd je in vijf minuten, als je weet welk hout je moet nemen, hoe je het mes vasthoudt en waar je zit. Met dezelfde kennis maak je een pannenhaak, een driepoot voor de koffieketel en een eenvoudige spatel.

Het ezelsbruggetje: hout, greep, plek

Drie vragen voordat het mes tevoorschijn komt.

1. Het hout. Is het een houtsoort die geschikt is voor eten, is het vers of droog, en mag je het meenemen?
2. De greep. Is het mes scherp en geschikt voor wie snijdt, en wijst de snede van je lichaam af?
3. De plek. Zit je, is er een armlengte vrij om je heen, en zit je een eind van het vuur af?

Het meeste wat misgaat bij het snijden bij het vuur, is terug te voeren op een van deze drie.

Het hout: welk hout geschikt is

Wat goed werkt

Houtsoort	Hoe je het herkent	Het best voor
Hazelaar	Struik met veel rechte, smalle stammen en ronde, ruwe bladeren	Grillstokken, palen voor een driepoot, haken
Boswilg en wilg	Grijzige, gladde bast, wilgenkatjes in het voorjaar, zacht hout	Grillstokken, makkelijk te snijden voor beginners
Berk	Witte bast, licht en stevig hout	Spatel, botermes, haken
Els	Donkere bast, het hout wordt oranjerood als je erin snijdt	Spatel, stokken

Loofhout heeft de voorkeur. Het smaakt nergens naar, plakt niet en is makkelijk te schillen. Naaldhout zoals spar en den werkt in noodgevallen, maar de hars blijft aan handen en mes plakken en kan het eten een bittere harssmaak geven.

Boswilg is vriendelijk voor beginners, omdat het hout zacht is. Hazelaar is taai en buigt liever dan dat hij breekt, en daarom is het de klassieke grillstok.

Wat je moet vermijden

Giftinformationscentralen (het Zweedse vergiftigingeninformatiecentrum) heeft een plantenregister waarin staat wat giftig is en hoeveel. Dit zijn de planten die het waard zijn om te herkennen als de kinderen stokken zoeken:

Plant	Waar hij groeit	Waarom je hem moet vermijden
Taxus	Tuinen, parken, hagen en soms in het wild in Zuid-Zweden. Donkere, platte naalden en rode bessen	De naalden en de pitten in de rode bessen zijn giftig, en een ernstige vergiftiging kan in zeldzame gevallen het hart aantasten. Nooit gebruiken
Rood peperboompje	Bos en tuin, roze bloemen vroeg in het voorjaar, rode bessen	Bast en bessen zijn sterk irriterend, en het sap kan huid en ogen irriteren
Gelderse roos	Vochtig bos en beekoevers, gelobde bladeren en rode, glanzende bessen	Bitterstoffen die buikklachten kunnen geven
Rode kamperfoelie	Bosranden en tuinen	Irriterende stoffen die buikklachten kunnen geven
Wegedoorn	Weiden, bosranden en kalkgrond, zwarte bessen	Laxerende stoffen die braken en diarree kunnen veroorzaken
Kardinaalsmuts	Struikgewas in Zuid-Zweden, roze zaaddozen met oranje zaden	Licht giftig, irriterende bitterstoffen die buikklachten kunnen geven
Rododendron, laurierkers en hulst	Tuinen	Rododendron heeft gif in de bladeren en bloemen, laurierkers in de bladeren en pitten, en hulst bevat irriterende stoffen

Geen van deze planten is geschikt om op te grillen, en het eenvoudigst is één enkele regel: ken je de struik niet, neem de stok dan niet. Laat de kinderen zien hoe taxus eruitziet voordat jullie op zoek gaan naar stokken.

Heeft iemand op taxus gekauwd, of bessen of naalden gegeten van een plant die jullie niet herkennen, bel dan Giftinformationscentralen op 010-456 67 00. Bij ademhalingsproblemen, bewusteloosheid of krampen bel je 112.

Vers of droog?

Voor de grillstok is vers hout het best. Het bevat sap, vat minder snel vlam als het dicht bij de gloed komt en is taai genoeg om niet te knakken als het worstje het naar beneden trekt.

Een droge stok van de grond is makkelijker te vinden, maar vat sneller vlam, kan vanbinnen vermolmd zijn en is vaak vuil. Kies je voor droog, neem dan een gezonde stok die knapt als je hem buigt en niet verkruimelt. Schil de bast eraf en dompel de punt even in water voordat hij boven het vuur gaat.

Voor de palen van de driepoot en de staanders van de pannenhaak maakt het minder uit. Die staan naast het vuur, en daar werken droge, gezonde palen prima.

Waar de stok vandaan komt

Hier botst wat het best werkt met wat er mag. Naturvårdsverket (de Zweedse milieubeschermingsdienst) schrijft dat je droge twijgen en takken die op de grond liggen mag meenemen, maar dat je geen twijgen en takken van levende bomen en struiken mag afbreken of afzagen. Takken van levende bomen vragen toestemming van de landeigenaar.

Er zijn drie eenvoudige oplossingen:

• Knip de stokken thuis. Een hazelaar of een boswilg in je eigen tuin geeft jaar na jaar rechte loten, en de struiken hebben er vaak baat bij als ze worden uitgedund.
• Vraag het aan de landeigenaar. Veel boseigenaren hebben er geen bezwaar tegen als je een paar hazelaarloten neemt, vooral in een stuk dat toch uitgedund moet worden. Vraag het eerst.
• Gebruik gezonde, droge stokken van de grond en maak de punt nat.

Verse stokken die je thuis knipt, blijven een paar dagen soepel als ze in een vochtige zak op een koele plek liggen, of met de uiteinden in een emmer water staan.

Dezelfde regels gelden voor blokken en palen. Omgevallen bomen en echt grote takken zijn van de landeigenaar, en je mag dode bomen niet in stukken zagen of hakken. Meer daarover lees je in vuur maken in de natuur, regels en verantwoordelijkheid.

De greep: het mes en de grepen

Het juiste mes

• Vast lemmet met vingerbescherming. Een snijmes met vast lemmet is stabieler dan een zakmes, en de bescherming voorkomt dat je hand naar de snede glijdt.
• Ronde punt voor kinderen. Daarmee steek je jezelf veel minder snel, en hij is ruim voldoende om stokken te schillen en te snijden.
• Scherp, niet bot. Op een bot mes moet je hard drukken en het schiet makkelijker uit. En het schiet uit wanneer je dat het minst kunt gebruiken. Slijp het mes voordat jullie vertrekken, en laat een volwassene het slijpen doen.
• Een schede bij elk mes. Het mes zit in de schede als het niet gebruikt wordt.

Drie grepen om te kennen

Je snijdt met de vezel mee, dus in de lengte van het hout, en neemt liever veel dunne krullen dan een paar dikke.

1. De rechte snede van je lichaam af. Houd de stok in één hand, schuin naar beneden en naar buiten, en beweeg het mes langs de stok van je af. Dat is de basisgreep om bast te schillen en punten te maken. De hand die de stok vasthoudt, moet altijd achter de snede blijven.
2. De duimduw. Je houdt het mes in de ene hand en de duim van je andere hand duwt tegen de rug van het mes. De snede wordt kort en gecontroleerd, en dat past bij fijner werk, zoals een punt of een inkeping vormen.
3. De stopsnede. Snijd dwars recht in de stok, en snijd dan vanaf de zijkant schuin naar die snede toe. Dan komt er een wigje los en ontstaat er een inkeping. Zo maak je inkepingen in een pannenhaak of een bevestiging voor het touw.

Er zijn grepen waarbij het mes naar je lichaam toe gaat, met je borst of duim als tegenhouder. Die zijn voor ervaren volwassenen. Kinderen snijden altijd van hun lichaam af.

Twijgen en knoesten

Zijtakjes aan de stok haal je weg door van de voet naar de top te snijden, zodat het mes het takje naar buiten volgt. Snijd je de andere kant op, dan blijft de snede in het takje hangen en scheurt het hout. Blijft het mes hangen, draai de stok dan om en kom van de andere kant in plaats van harder te duwen.

De plek: waar je zit

• Ga zitten. Op een boomstronk, een steen of een zitmatje, met beide voeten op de grond.
• De ellebogen op de knieën en het werk voor en buiten de knieën. Snijd nooit met het werkstuk tussen je knieën of tegen je dij. Langs de binnenkant van de dij lopen grote bloedvaten, en een mes dat daar uitschiet, kan een hevige bloeding veroorzaken.
• Een armlengte vrij om je heen. Strek je arm met het mes in de schede en draai je om je as. Niemand mag binnen die cirkel komen, en komt er iemand in, dan stop je met snijden. De cirkel heet soms de bloedcirkel, een naam die kinderen zelden vergeten.
• Een eind van het vuur af. Snijd niet in de zone waar anderen rond het vuur lopen, en niet zo dat vonken of rook hinderen.
• Het mes in de schede voordat je opstaat. Niemand loopt of rent met een open mes.
• Geef het mes met het handvat eerst aan, of leg het mes neer en laat de ander het oppakken.

Vier dingen om te snijden

Project	Hout	Tijd bij benadering	Leeftijd bij benadering met een volwassene erbij
Grillstok	Verse hazelaar, boswilg of berk	5–15 minuten	Vanaf ongeveer 6 jaar
Pannenhaak en hangstok	Gaffelstokken en een dikke dwarsligger	20–40 minuten	Vanaf 8–9 jaar
Driepoot met sjorring	Drie rechte palen en touw	15–30 minuten	Vanaf 9–10 jaar, liefst met z'n tweeën
Spatel	Gekloofde berk of els	30–60 minuten	Vanaf 10 jaar, een volwassene kloot

De leeftijden zijn alleen richtlijnen. Wat de doorslag geeft, is of het kind de regels kan volgen, niet hoe oud het is.

1. De grillstok

Een goede grillstok is ongeveer een meter lang en zo dik als een duim aan het eind dat je vasthoudt. Die lengte geeft afstand tot de hitte, en door de dikte zwiept hij niet.

1. Kies een rechte stok zonder barsten en met weinig zijtakjes.
2. Haal de zijtakjes weg door van de voet naar de top te snijden.
3. Schil de bovenste 15–20 centimeter. De bast kan bitter smaken en brokkelt in het eten.
4. Vorm het uiteinde naar wat erop moet. Voor worstjes is een korte, stompe punt genoeg. Hij hoeft niet vlijmscherp te zijn. Voor stokbrood heb je helemaal geen punt nodig, alleen een geschild, dik uiteinde. Voor marshmallows en kleine spiesjes werkt een dunnere punt.
5. Houd het geschilde uiteinde boven de gloed een minuutje. Het oppervlak droogt, en bij stokbrood bakt het deeg dan ook vanbinnen. Zo doe je dat in het recept voor stokbrood boven open vuur.

Een stok met een gaffeltje aan de top geeft twee punten, en dan draait het worstje niet rond als je het omdraait. Snijd je kortere spiesen voor elk kind, zoals voor kerstworst aan een spies, dan zijn ze makkelijker vast te houden voor de kleintjes. Meer ideeën voor wat er aan een stok kan, vind je in eten aan een stok.

Eén spies, één taak. Livsmedelsverket (de Zweedse voedselautoriteit) zegt dat gaar eten niet mag liggen waar rauw vlees heeft gelegen. Heeft de stok rauwe worst of rauw vlees gedragen, neem dan daarna een nieuwe stok voor het brood. Rauwe worst, zoals veel Zweedse kerstworsten, moet bovendien helemaal tot in het midden heet worden. Meer over rauw en gaar gescheiden houden lees je in hygiëne en afwassen buiten.

2. Pannenhaak en hangstok

De eenvoudigste pannenhaakstelling bestaat uit twee gaffelstokken, een dwarsligger en een haak.

1. Twee gaffelstokken, ongeveer op ellebooghoogte, met een Y-vormige tak aan de top. Spits het onderste uiteinde aan en sla ze aan weerszijden van het vuur in de grond, een stukje buiten de rand van de vuurplaats.
2. Een dwarsligger die in de gaffels rust. Hij zit het dichtst bij de hitte, dus kies een dikke, verse paal van minstens drie centimeter dik.
3. Een pannenhaak die aan de dwarsligger hangt. Neem een stok met een zijtak, kort de zijtak een paar centimeter van de stok in zodat het een haak wordt, en snijd een of twee inkepingen met een stopsnede hoger op de stok. In de inkepingen hangt het hengsel van de pan op verschillende hoogtes, zodat je hem hoger en lager kunt hangen.

Je kunt ook een schuine hangstok maken: een lange, dikke stok die schuin in de grond wordt gestoken en aan het achtereind wordt verzwaard met een steen, zodat de top boven het vuur hangt. Die vraagt meer ruimte, maar geen dwarsligger.

De pannenhaak is geschikt voor een koffieketel of een lichte ketel met hengsel. Is de grond steenachtig of bevroren, dan kun je de gaffelstokken er niet in slaan. Dan is de driepoot beter, omdat die vanzelf blijft staan.

3. De driepoot

Een driepoot staat stevig, zelfs op rots, grind en sneeuw, en de pan kan midden boven het vuur hangen. Je hebt drie rechte palen nodig, ongeveer 1,5 tot 2 meter lang en drie, vier centimeter dik, en zo'n vier meter touw.

De sjorring

1. Leg de palen naast elkaar op de grond. Laat de middelste paal de andere kant op wijzen, met de top waar de andere hun voeten hebben. De sjorring moet ruim een decimeter van de toppen zitten.
2. Begin met een mastworp om een van de buitenste palen.
3. Weef vijf, zes slagen in achtjes over en onder de palen, zodat het touw om alle drie gaat.
4. Woelen: leg twee slagen tussen elk paar palen, om de slagen die je al hebt gelegd. De woeling trekt de sjorring aan zodat hij niet verschuift. Je moet hem aan alle drie de kanten kunnen zien.
5. Eindig met een mastworp om de andere buitenste paal.

Trek niet te hard aan. Zit de sjorring te strak, dan kun je de poten niet uit elkaar zetten, en kan het touw knappen als je de driepoot overeind zet.

Overeind zetten en neerzetten

Zet de driepoot overeind door de twee buitenste poten te kruisen en de middelste poot naar de andere kant uit te zetten. De sjorring trekt aan als de poten uit elkaar gaan. Druk de voeten een beetje in de grond, of leg een steen bij elke voet, zodat ze onder het gewicht niet uit elkaar glijden.

De pan ophangen

Het touw van de sjorring zit hoog en blijft heel. Maar wat naar het vuur toe hangt, moet bestaan uit een ketting, ijzerdraad of een metalen haak, niet uit touw. Touw dat tot bij de vlammen komt, brandt door, en dan belandt de koffieketel in het vuur. Een gesneden pannenhaak met inkepingen aan een kort kettinkje geeft meerdere hoogtes om uit te kiezen.

Hang de pan laag tot het kookt en hang hem daarna hoger. Een houten driepoot draagt een ketel of een koffieketel prima, en voor kokkaffe (gekookte koffie) is het een klassieke opstelling. Een volle gietijzeren pan is daarentegen zwaar, en als er een poot wegglijdt, belandt hij in de gloed. Die staat beter op een rooster of direct in de gloed, zie gietijzeren pan boven het vuur.

4. De spatel

Een platte houten spatel is handig om worstjes, brood en bonen en worst mee om te draaien in een pan. Hij maakt geen krassen, en hij wordt niet warm in je hand.

1. Kloof een verse berken- of elzenstok, ongeveer vier centimeter dik en 30–35 centimeter lang, door het midden. Dat doet een volwassene, bijvoorbeeld door het mes op het uiteinde te zetten en voorzichtig met een andere stok op de rug van het mes te slaan.
2. Kies de helft waar het merg aan de rand zit, of snijd het merg weg. Het merg in het midden is zacht en barst makkelijk.
3. Snijd één uiteinde plat en dun, ongeveer als een botermes, en schuin de voorkant af zodat hij onder het eten glijdt.
4. Rond het handvat af zodat het lekker in de hand ligt.

Vers hout is makkelijk te snijden, maar kan barsten als het droogt. Laat de spatel langzaam drogen op kamertemperatuur, niet bij het vuur. Was hem af in warm water zonder hem te laten weken, en gooi hem weg als hij gebarsten is of zwart en bros aan de rand is geworden.

Wie verder wil met lepels, heeft een lepelmes met gebogen lemmet en een stuk vers berkenhout nodig. Dat is een ambacht op zich en niets wat je tijdens een barbecueavond even doet.

Als er iets misgaat

Wat er gebeurt	Waarom	Zo red je het
De stok vat vlam aan de punt	Droge stok of te dicht bij de vlammen	Dompel de punt in water, houd hem boven de gloed in plaats van in de vlammen, of neem een verse stok
Het worstje draait rond als je het omdraait	Eén enkele smalle punt	Snijd een gaffel met twee punten, of steek de punt schuin door het worstje
Het mes blijft in het hout hangen	Je snijdt tegen een takje in of dwars op de vezel	Draai de stok om en snijd van de andere kant, met dunnere krullen
De poten van de driepoot glijden uit elkaar	De voeten staan op een gladde ondergrond of de sjorring zit te los	Druk de voeten in de grond, leg er stenen tegenaan of knoop onderaan een touw om de poten
De poten gaan niet uit elkaar	De sjorring zit te strak	Maak los en sjor opnieuw met lossere slagen
De pannenhaak glijdt van de dwarsligger	De haak is te ondiep	Snijd een diepere inkeping met een stopsnede, of draai de haak om
De dwarsligger wordt zwart en zwak	Te dun of te dicht bij het vuur	Neem een dikkere, verse paal en hang de pan hoger
De spatel barst	Het merg zat midden in het blad of hij droogde te snel	Kloof de volgende keer zo dat het merg aan de rand zit, en laat langzaam drogen

Wat de kinderen doen

Een eigen stok snijden is voor veel kinderen het eerste echte klusje met gereedschap, en vaak is dat wat ze van de hele barbecueavond onthouden.

• De kleinsten, 3–5 jaar. Helpen stokken zoeken, hazelaar en boswilg herkennen en losse bast met de handen afpellen. Boswilg laat zich in de voorzomer vaak makkelijk schillen. Het mes is voor de volwassenen.
• Vanaf ongeveer 6 jaar. Snijdt een eigen grillstok met een kindermes met ronde punt en vingerbescherming, zittend en de hele tijd met een volwassene ernaast. Begin met alleen bast schillen. De punt komt later.
• Rond 8–10 jaar. Maakt een pannenhaak met stopsneden, helpt met z'n tweeën de driepoot te sjorren en snijdt veerstokjes voor het aanmaken, zoals in de gids over vuur maken.
• Vanaf 10 jaar. Snijdt een spatel als een volwassene het werkstuk heeft gekloofd, en kan zelf zijn veiligheidscirkel in de gaten houden.

Maak thuis gerust een eigen mesdiploma voor het eerste uitje: het kind laat zien dat het goed kan zitten, van zijn lichaam af kan snijden, zijn cirkel kan aanwijzen en het mes in de schede kan doen voordat het opstaat. Kan het kind alle vier, dan krijgt het het mes. Tips voor een eerste mes vind je in cadeaus voor kinderen die graag buiten zijn, en meer ideeën over rollen en een veiligheidszone rond het vuur in koken met kinderen boven open vuur.

Als iemand zich snijdt

De meeste snijwonden bij het houtsnijden zijn klein en zitten in de hand die de stok vasthoudt.

1. Druk met een schoon kompres of een lap stof op de wond en houd de hand hoog, tot het ophoudt met bloeden.
2. Spoel schoon met schoon water, eventueel met een beetje milde zeep als er vuil in is gekomen.
3. Trek de randen naar elkaar toe met hechtstrips of een pleister.
4. Controleer of het kind de vinger kan bewegen en of het gevoel onder de wond normaal is. Lukt dat niet, dan kan een zenuw of pees beschadigd zijn, en dan moet een arts ernaar kijken.

1177 (de Zweedse medische adviesdienst) schrijft dat een arts naar de wond moet kijken als hij dieper of langer is dan een paar centimeter en de randen niet tegen elkaar te krijgen zijn, als hij na een halfuur drukken en hooghouden nog bloedt, of als hij in het gezicht zit. Een wond die gehecht, getapet of gelijmd moet worden, moet zo snel mogelijk en uiterlijk binnen twaalf uur behandeld worden. Is er aarde of vuil in de wond gekomen, controleer dan of de tetanusvaccinatie nog geldig is. Bij een hevige bloeding die niet te stoppen is, bel je 112. Meer over wat er in de EHBO-tas hoort, lees je in EHBO bij het wandelen.

De Zweedse messenwet in het kort

De knivlag (de Zweedse messenwet) stelt geen speciale leeftijdsgrens voor een gewoon snijmes. De grens van 21 jaar geldt voor springmessen, stiletto's en vergelijkbare gevaarlijke voorwerpen. Wat voor iedereen geldt, kinderen en volwassenen, is dat een mes verboden is op openbare plaatsen, op schoolterreinen en in voertuigen op de openbare weg, tenzij je er een goede reden voor hebt.

De Zweedse politie noemt een kleiner schedemes bij een uitje met barbecue als voorbeeld van een geldige reden, maar niet waar veel mensen bij elkaar komen, zoals bij sportevenementen en uitgaansgelegenheden. Tijd en plaats bepalen het, en het mes mag mee op weg ernaartoe. Het mes mag dus in de rugzak mee naar de vuurplaats, maar je draagt het niet aan je riem in de stad, in de winkel of op weg naar school. Pak het met de schede erom in een binnenvak in, en haal het pas bij het vuur tevoorschijn.

Daarna

• Verbrand de grillstokken zolang het vuur nog brandt, of neem ze mee naar huis. Aangepunte stokken die op de vuurplaats achterblijven, zijn afval waar iemand op kan stappen of over kan vallen.
• Haal de driepoot en de gaffelstokken uit elkaar en leg de palen opzij, zodat de volgende bezoeker ze kan gebruiken of laten liggen.
• Krullen en stukjes bast kun je verbranden of in het bos uitstrooien. Die vergaan snel.
• Blus het vuur goed, met water en omroeren tot er geen warmte meer over is. Hoe je dat doet, en wat er geldt bij een stookverbod, lees je in brandveiligheid in de natuur.
• Droog het mes af en doe het in de schede.

Hout, greep, plek in het kort

De volgende keer dat de worstjes in de koelbox liggen en de spiesen vergeten zijn: neem een verse hazelaarstok die jullie thuis hebben geknipt, of een gezonde stok van de grond waarvan jullie de punt natmaken. Ga zitten, snijd van je lichaam af, en zorg dat niemand binnen een armlengte is. En willen jullie koffie bij de worstjes, sjor dan drie palen tot een driepoot en hang de ketel aan een ketting.