Wat zijn de eerste signalen van onderkoeling?

De persoon rilt, wordt bleek en koud en wil het liefst stilstaan. Wie nog rilt en gewoon praat, is licht onderkoeld. Stopt iemand met rillen terwijl hij of zij koud is, of wordt hij of zij suf, verward of moeilijk aanspreekbaar, dan is de onderkoeling ernstig en bellen jullie 112.

Hoe warm je een bevroren wang of vingers op?

Huid op huid. Leg een warme hand tegen de wang, stop de vingers in een oksel en laat iemand bevroren tenen op zijn of haar buik opwarmen. Ga door tot de kleur en het gevoel terugkomen, ook als het pijn doet. Masseer niet, wrijf niet met sneeuw en houd het bevroren deel niet bij het vuur of de kachel.

Wanneer moet je met bevriezing naar een arts?

Meteen, naar de huisarts of een spoedpost en naar de spoedeisende hulp als die dicht zijn, als er blaren zijn ontstaan of als de schade diep is: harde geelwitte huid, donkere blaren, moeite om het lichaamsdeel te bewegen of geen kleur en gevoel na een uur opwarmen. Met een oppervlakkige verwonding die na twee weken niet genezen is, ga je naar de huisarts. Bel 1177 als je twijfelt.

Moet je de natte kleren uittrekken bij iemand die onderkoeld is?

Ja, als jullie de persoon meteen iets droogs en warms kunnen aantrekken, het liefst in de tent of uit de wind. Zijn jullie buiten in de wind zonder droge kleren om aan te trekken, dan is het beter om de persoon in de natte kleren in te pakken met iets wind- en dampdichts buitenom, en ze uit te trekken als jullie beschut zijn.

Mag je iemand die onderkoeld is iets te drinken geven?

Ja, iets zoets als de persoon wakker is en zelf kan drinken, liefst warm maar nooit heet. Het belangrijkste is dat het zoet is. Vermijd alcohol en cafeïne, en geef kleine kinderen lauw drinken. Wie suf, verward of bewusteloos is, mag niets te drinken krijgen.

Onderkoeling en bevriezing – signalen en eerste hulp

Q: Wat is het verschil tussen onderkoeling en bevriezing?

Onderkoeling betekent dat het hele lichaam te koud is geworden. Bevriezing, of koudeletsel, betekent dat een lichaamsdeel bevroren is, meestal wangen, neus, oren, vingers of tenen. Je kunt beide tegelijk krijgen. Behandel dan eerst de onderkoeling, want die werkt op het hele lichaam in.

Het is half vijf en het is tussen de sparren al donker geworden. De tent staat, de kachel is net begonnen te tikken en iedereen is tevreden – behalve de negenjarige, die op de slee zit met haar handen in haar mouwen getrokken en geen worstje wil. Ze is al een tijdje stil. Als de hoofdlamp over haar heen schijnt, zie je een witte plek, zo groot als een duimnagel, op een van haar wangen.

Er is nog niets gevaarlijks gebeurd. Maar juist hier, in de schemering als de beweging van de dag ophoudt en de kou je inhaalt, wordt beslist of de avond gezellig of zwaar wordt. Deze gids gaat over wat je doet als iemand het koud heeft: hoe je onderkoeling en bevriezing herkent, hoe je in de tent inpakt en opwarmt, en wanneer je hulp inschakelt. Hoe koud het overdag op de piste mag zijn voor kinderen, lees je in de gids over kou op de skipiste met kinderen.

Twee geheugensteuntjes: de trap en vier werkwoorden

De trap is om te herkennen hoe koud iemand is. Elke trede omlaag vraagt meer van jou.

Stap	Zo ziet het eruit	Dit doe je
1. Heeft het koud	Koud, bleek, rilt een beetje, staat het liefst stil	Bewegen, droge wanten, iets eten, even de tent in
2. Licht onderkoeld	Wakker en praat, maar rilt en wordt niet warm	Beschutting, droge kleren, iets zoets te drinken, de slaapzak in
3. Ernstig onderkoeld	Stopt met rillen terwijl hij of zij koud is, wordt suf, verward of is moeilijk aanspreekbaar	Bel 112, inpakken, stil laten liggen, voorzichtig mee omgaan
4. Bewusteloos	Reageert niet, de ademhaling kan moeilijk te zien zijn	Bel 112, controleer tot een minuut lang de ademhaling, stabiele zijligging of reanimatie

De vier werkwoorden zijn voor wat je doet, in die volgorde, op welke trede ook:

Stop de kou. Uit de wind, weg van de koude grond, het natte uit.
Inpakken goed in. Isolatie eronder, warmte eromheen, iets wind- en dampdichts helemaal buitenom.
Warm voorzichtig op. Iets zoets te drinken als de persoon dat kan, warme flessen buiten op de kleding en huid op huid voor bevroren plekken.
Waak. Laat de persoon niet alleen en let op hoe hij of zij reageert en ademt.

Bijna alles wat je ooit zult moeten doen, ligt op trede 1 en 2. Maar wie de trap in zijn hoofd heeft, merkt ook wanneer het niet meer om een verkleumd kind gaat, maar om iets waarvoor hulp van buitenaf nodig is.

Onderkoeling en bevriezing zijn twee verschillende dingen

Onderkoeling betekent dat het hele lichaam te koud is geworden. Het begint met het koud hebben en rillen en kan eindigen met bewusteloosheid. Het kan ook gebeuren als de lucht niet bijzonder koud is, als je stil op koude grond ligt, nat bent of in het water bent beland.

Bevriezing, of koudeletsel, betekent dat een lichaamsdeel bevroren is. Meestal wangen, neus, oren, vingers en tenen. Het sluipt erin, want het gevoel verdwijnt juist op de plek die bevriest.

Je kunt beide tegelijk hebben. Is iemand onderkoeld en heeft hij of zij ook bevroren tenen, behandel dan eerst de onderkoeling. Onderkoeling vermindert de doorbloeding van de huid, en ze werkt op het hele lichaam in.

Onderkoeling herkennen

Het eerste is wat iedereen kent: het rillen, de bleke huid en de neiging om stil te staan en in elkaar te kruipen. Wie rilt en nog steeds praat, grapjes maakt en zelf de rits dicht krijgt, is licht onderkoeld. Dat is vervelend, maar gaat over met warmte, droge kleren en eten.

Waar je op moet reageren, is als het beeld verandert:

Het rillen stopt, terwijl de persoon nog steeds koud is. Dat betekent niet dat hij of zij warm is geworden.
De persoon wordt suf, erg moe of verward, geeft vreemde antwoorden of wil alleen nog maar liggen.
Het wordt moeilijk om contact te krijgen, of de ademhaling wordt traag.

Dan is het ernstige onderkoeling, en dan bellen jullie 112.

Kinderen laten het op hun eigen manier zien

Kleine kinderen zeggen niet altijd dat ze het koud hebben. Ze worden stil, willen gedragen worden of zitten helemaal stil. Voel met je hand in de nek en op het voorhoofd: is het daar koud, dan heeft het kind het koud. Handen en voeten zijn meestal kouder dan de rest van het lichaam, maar ze mogen niet ijskoud zijn. Kinderen koelen ook sneller af dan volwassenen, vooral de kleinsten die in de slee zitten of in de draagzak hangen terwijl de volwassenen lopen. Hoe jullie ze 's nachts warm houden, bespreken we in de gids over winterkamperen met kinderen.

Suf en duizelig in de tent met kachel – denk ook aan koolmonoxide

Wordt iemand suf of duizelig of krijgt hij of zij hoofdpijn in een tent met kachel of gasbrander, dan kan het koolmonoxide zijn en geen kou. De symptomen lijken op elkaar. Dan moet iedereen eerst naar buiten, de frisse lucht in, en de warmte regelen jullie buiten de tent met slaapzakken en jassen. Meer over de waarschuwingssignalen en de melder lees je in de gids over koolmonoxide in de tent.

Eerste hulp bij onderkoeling

Lichte onderkoeling: beschut, droog, zoet en de slaapzak

De tent in of uit de wind. Is het ver naar de tent, dan volstaat een dichte spar, een sneeuwwal of de ruggen van de anderen.
Trek droge kleren aan. Natte wanten, sokken en thermokleding koelen meer af dan je denkt. Muts op.
Iets zoets te drinken, als de persoon de beker zelf kan vasthouden. Liefst warm, zoals limonade, chocolademelk of soep, maar nooit heet. Het belangrijkste is dat het zoet is. Vul de beker maar tot de helft, want een trillende hand morst snel. Geen alcohol en geen koffie. Voor kleine kinderen moet het drinken lauw zijn.
Iets te eten. Het lichaam heeft brandstof nodig om zichzelf te kunnen opwarmen. Hoe jullie in de kou voor warm eten zorgen, lees je in de gids over buiten koken in de winter.
De slaapzak in, met een matje eronder. Leg eventueel een fles met warm water, in een trui gewikkeld, buiten op de kleding.

Wacht even af en kijk hoe het gaat. Begint de persoon warm te worden, praat hij of zij en stopt het rillen omdat hij of zij echt warm is, dan is het voorbij. Wordt het niet beter, dan is het tijd om de tocht af te breken en naar een warme plek te gaan.

Het inpakken in de tent, laag voor laag

Wat warmte redt, is isolatie, geen hitte. Zie het inpakken als een pakketje:

Onder: twee matjes, liefst een extra schuimmatje. De kou van de sneeuw trekt recht in wie direct op de grond ligt.
Rondom: slaapzak, dekens of alle donsjassen die jullie hebben. Vergeet het hoofd niet.
Buitenom: iets wind- en dampdichts, bijvoorbeeld een windzak, een regenpak of een grote, stevige plastic zak. Dat houdt de warmte en het vocht binnen in het pakketje.
Warmte: flessen met warm water buiten op een laag kleding, nooit direct tegen de huid.

Waarom het matje zo belangrijk is en hoe je de temperatuurklasse van een slaapzak leest, lees je in de gids over warm slapen in de tent in de winter en in de gids over slaapzakken voor de winter.

Als jullie de natte kleren niet kunnen verwisselen

Natte kleren moeten uit, maar alleen als er meteen iets droogs is om aan te trekken. Staan jullie in de wind, een eind van de tent, zonder droge kleren, dan is het beter om de persoon in de natte kleren in te pakken, met iets wind- en dampdichts eromheen, en ze pas uit te trekken als jullie beschut zijn. Iemand uitkleden in de snijdende wind zonder iets om aan te trekken, maakt het erger.

Bij de kachel – maar niet te dichtbij

Een warme kachel is een uitkomst als iemand het koud heeft. Maar wie koud is, heeft vaak weinig gevoel in handen en voeten en merkt niet wanneer het te heet wordt. Laat de persoon op afstand zitten, opwarmen door de lucht in de tent en door het pakketje, en houd verdoofde vingers of tenen nooit tegen het metaal of bij het vuur. Hoe de kachel veilig in de tent staat, lees je in de gids over tent met kachel.

Ernstige onderkoeling: bel 112 en wees voorzichtig

Is de persoon suf, erg moe, verward of gestopt met rillen terwijl hij of zij koud is:

Bel 112, of vraag iemand anders dat te doen terwijl jij begint.
Laat de persoon stil op de rug liggen op een matje. Voorkom dat hij of zij onnodig loopt, opstaat of rondgedragen wordt.
Pak in zoals hierboven, met warme flessen buiten op de kleding.
Geef niets te drinken als de persoon niet zelf kan drinken.
Waak. Blijf bij de persoon en let op of hij of zij moeilijker aanspreekbaar wordt.

Bewusteloos: de ademhaling kan moeilijk te zien zijn

Een onderkoeld mens ademt langzaam, en iemand die onderkoeld en bewusteloos is, kan eruitzien en aanvoelen alsof hij of zij dood is. Houd de luchtweg vrij en kijk, luister en voel of er ademhaling is. Neem er ruim de tijd voor, tot een minuut, voordat je beslist – maar zie je dat de persoon niet ademt, begin dan meteen.

Ademt de persoon wel: leg hem of haar in stabiele zijligging, ingepakt, en blijf erbij.
Ademt de persoon niet, of twijfel je: begin met reanimatie. Geef niet op, ook al is de persoon koud en ziet hij of zij er levenloos uit. Ga door tot de ambulance het overneemt.

De basis van reanimatie en stabiele zijligging bespreken we in de gids over eerste hulp in het dagelijks leven. Toch is een cursus met een instructeur wat ervoor zorgt dat je handen weten wat ze moeten doen.

Bevriezing herkennen

Bevriezing zie je vaak voordat je het voelt. Het eerste teken zijn witte, koude plekken op wangen, neus of oren, en dat het gevoel in die plek verdwijnt. Daarom controleren jullie elkaar.

Oppervlakkige bevriezing komt het meest voor. De huid is wit en koud en het gevoel is weg. Als ze ontdooit, prikt en brandt het, de huid kan rood en gezwollen worden en soms ontstaan er blaren. Meestal geneest het vanzelf.

Diepe bevriezing komt minder vaak voor, maar is ernstig. De signalen zijn:

de huid is hard en geelwit, of krijgt een blauwachtig patroon
er ontstaan donkere, met bloed gevulde blaren
het is moeilijk om de vingers of tenen te bewegen
de kleur en het gevoel komen na een uur opwarmen niet terug
het lichaamsdeel wordt donker, zwart en droog

Kinderen en ouderen hebben een dunnere huid en minder spiermassa en lopen makkelijker koudeletsel op dan andere volwassenen.

De gezichtscheck

Maak er een gewoonte van om elke keer dat jullie stoppen naar elkaars gezicht te kijken, en voordat jullie in de slaapzak kruipen. Laat iedereen met vingers en tenen wiebelen: wie ze niet voelt, moet ze nu opwarmen, niet over een halfuur. Op een skitocht is elke stop om te drinken een natuurlijk moment, zoals in de gids over langlaufen met kinderen.

Eerste hulp bij bevriezing

Uit de wind of de tent in.
Droge kleren en iets warms, niet heets, te drinken.
Doe ringen af als het de handen zijn die bevroren zijn, voordat ze opzwellen.
Warm huid op huid op, meteen. Leg een warme hand tegen de wang. Stop de vingers in je eigen oksel of die van iemand anders. Bevroren tenen kan iemand anders op zijn of haar buik of in de oksel opwarmen.
Ga door tot de kleur en het gevoel terug zijn, ook als het pijn doet. Het prikt en brandt als het ontdooit, en dat is te verwachten.

Dit doe je niet

Wrijf niet met sneeuw. Sneeuw koelt nog meer af, en de huid raakt beschadigd als je wrijft.
Niet masseren wat bevroren is.
Warm niet op bij het vuur, de kachel, met een warme fles of in warm water. Verdoofde huid voelt niet dat ze verbrandt, en lichaamswarmte van een ander mens is het veiligst.
Loop niet op bevroren voeten. Dat kan de schade erger maken.
Geen alcohol, snus of roken. Die verminderen het vermogen van het lichaam om zowel de kou te weerstaan als te genezen.

Ontdooi niet als het opnieuw kan bevriezen

Dit is de regel die de tocht onderscheidt van de skipiste. Een diep bevroren lichaamsdeel mag alleen worden opgewarmd als het de hele weg warm kan blijven tot jullie medische hulp krijgen. Ontdooit een voet in de tent en bevriest hij opnieuw in de slee op de weg terug, dan wordt de schade erger dan als hij koud was gebleven.

Heeft iemand ver van de auto een diepe bevriezing aan de voeten opgelopen, dan zitten jullie dus in een lastig parket: de voet mag niet ontdooid worden als hij opnieuw kan bevriezen, en de persoon mag er niet op lopen. Bel 112 en vertel waar jullie zijn en wat er is gebeurd. Daar helpen ze jullie te beslissen hoe jullie terugkomen.

Daarna

Een lichaamsdeel dat bevroren is geweest, is een tijd extra gevoelig en bevriest makkelijker opnieuw. Houd het warm en beschermd tot het genezen is. Is 's avonds een teen of wang bevroren, dan is het verstandig om de tocht af te breken in plaats van de volgende ochtend weer de kou in te gaan.

Wanneer jullie 112 bellen – en wanneer 1177 genoeg is

De situatie	Bereiding
Stopt met rillen terwijl koud, suf, verward, moeilijk aanspreekbaar	Bel 112
Bewusteloos, ademt langzaam of helemaal niet	Bel 112, stabiele zijligging of reanimatie
Diepe bevriezing of bevroren voeten ver van auto en weg	Bel 112 en laat je helpen om terug te komen
Blaren, harde geelwitte huid, donkere blaren, geen gevoel na een uur	Meteen naar de huisarts of een spoedpost, naar de spoedeisende hulp als die dicht zijn
Oppervlakkige bevriezing die na twee weken niet genezen is	De huisarts, op een werkdag
Niet zeker hoe ernstig het is	Bel 1177 voor medisch advies

Laad je telefoon helemaal op voordat jullie op pad gaan en bewaar hem in een binnenzak. Kou trekt batterijen snel leeg, en juist die avond heb je hem nodig.

Zo voorkom je dat het zover komt

Bijna alles draait om hetzelfde als bij wintercamping in het algemeen: warm, droog en verzadigd blijven. Het overzicht daarvan vind je in de gids over winterkamperen – kamperen en buiten slapen in de winter. Een paar dingen horen er speciaal bij als het om koudeletsel gaat:

Extra wanten en sokken in een zak die bovenop ligt. Wissel zodra iets vochtig is.
Muts op, en meerdere dunne lagen in plaats van één dikke. Geen katoen direct op het lichaam en iets winddichts buitenom.
Metaal op de huid koelt snel af. Brillenmonturen, horloges en sieraden van metaal kunnen bij strenge vorst oppervlakkig koudeletsel geven.
Was het gezicht de avond ervoor, niet 's ochtends voordat jullie naar buiten gaan. Smeer de gezichten van de kinderen niet in met gewone crème voordat ze de kou in gaan. Is het nodig, kies dan een crème die helemaal watervrij is.
Ga nooit direct op de sneeuw zitten of staan als jullie stoppen. Een zitmatje maakt een groot verschil.
Heb de onderkoelingszak ingepakt, met een matje, iets wind- en dampdichts en een thermoskan. Hij staat onderaan de pagina en in de paklijst voor wintercamping.

Sneeuw, ijs en water

Twee situaties koelen snel af. De eerste is water: wie door het ijs zakt of nat wordt, raakt snel onderkoeld, ook op een zachte dag. Hoe jullie het ijs beoordelen en wat jullie doen als iemand erdoor zakt, lees je in de gids over ijsveiligheid met kinderen. De tweede is lang stilliggen in de sneeuw, zoals wanneer de kinderen in een sneeuwhoop bouwen en spelen. Houd ze in de gaten en droog, en lees over sneeuwgrot en quinzee voordat jullie gaan bouwen.

Kou thuis

Onderkoeling kan ook binnen gebeuren, als het huis bij een lange stroomuitval koud wordt en iemand stilzit of op een koude vloer ligt. Dezelfde trap en dezelfde vier werkwoorden gelden daar ook. Hoe jullie de warmte in één kamer bij elkaar houden, lees je in de gids over een warme kamer bij stroomuitval.

Onderkoeling en bevriezing – zo herken je ze en weet je wat je moet doen