Hoe lang blijft eten in de voorraad goed? De voorraadkast op drie planken, de vriezer en de koelkast als de stroom uitvalt

Het is een dinsdag in februari, zes uur 's avonds. Het pastawater is net aan de kook als de lampen uitgaan, de afzuigkap stil valt en de koelkast ophoudt met zoemen. De kinderen vinden het ongeveer tien minuten spannend. Dan komen de vragen. Zijn de vissticks in de vriezer nog te redden? Kun je de makreel eten die afgelopen zomer over de datum is gegaan? En wat zijn eigenlijk die kleine pluisjes in het pak havermout?

Deze gids gaat over hoe lang eten goed blijft, zowel op de plank als in de vriezer en de koelkast als de stroom uitvalt. Wat je in huis moet hebben, staat in de gids over voedselparaatheid, en hoe je de voorraad stap voor stap opbouwt, lees je bij de rollende voedselvoorraad.

De voorraadkast in drie planken

Het is makkelijker om de voorraad op orde te houden als je hem indeelt naar hoe snel de producten verouderen dan naar wat ze zijn. Stel je drie planken voor.

De eeuwigheidsplank: zout, suiker, honing, witte rijst en gedroogde bonen. Hier zit bijna geen water in waar bacteriën van kunnen leven, en zolang de producten droog blijven, bederven ze niet. Suiker klontert door vocht en honing kristalliseert, maar geen van beide wordt gevaarlijk van het staan.

De jaarplank: conserven, pasta, havermout, knäckebröd, houdbare melk en vällingpoeder (välling is een Zweedse melkdrank met granen voor kleine kinderen). Dit is de basis voor een crisisweek. De producten blijven lang goed, maar de kwaliteit gaat langzaam achteruit. Volg de tenminstehoudbaarheidsdatum, en als die verstreken is, kijk, ruik en proef je.

De maandplank: noten, amandelen, zaden, volkorenmeel, spijsolie en alle geopende verpakkingen. Wat de producten hier voedzaam maakt, is het vet, en juist dat vet wordt ranzig. Warmte, licht en lucht versnellen dat. Volkorenmeel wordt sneller ranzig dan witte bloem, omdat het vet van de kiem erin zit. Noten in de dop houden het ongeveer twee keer zo lang vol als gepelde, en gehakte noten het kortst van allemaal.

Bij een gezin met een vierjarige en een zevenjarige ziet dat er ongeveer zo uit. De pasta, de havermout en de tomatenblokjes rouleren elke week en worden nooit oud. De blikken kokosmelk en makreel in tomatensaus in de hoek zijn degene die het risico lopen drie jaar te blijven staan. Het zakje cashewnoten van het kerstbakken is al op weg om ranzig te worden.

Tips: Zet de maandplank waar je hem elke dag ziet, op ooghoogte in het keukenkastje. Daar eet je als eerste van. De eeuwigheidsplank kan het best helemaal achter in de voorraad staan.

Ten minste houdbaar tot of te gebruiken tot

De twee datums betekenen iets anders. Ten minste houdbaar tot gaat over kwaliteit: smaak, kleur, knapperigheid en structuur. Als de datum verstreken is, wordt het eten langzaam minder, maar het wordt niet gevaarlijk als het goed bewaard is en de verpakking heel is. Kijk, ruik en proef. Is het eten zoals altijd, dan kun je het eten.

Te gebruiken tot gaat over veiligheid. Die datum wordt alleen gebruikt voor eten dat na korte tijd gevaarlijk kan worden, en daarom zie je hem vrij weinig. Vers gevogelte heeft altijd een te-gebruiken-totdatum. Gehakt en verse vis kunnen op beide manieren gemarkeerd zijn, afhankelijk van de fabrikant. Eten met een te-gebruiken-totdatum moet uiterlijk op die datum gegeten, klaargemaakt of ingevroren worden, en daarna gooi je het weg.

Staat er ‘ten minste houdbaar tot eind 2028’ op een blik, dan rekent de fabrikant met een houdbaarheid van meer dan 18 maanden. Dat is de typische markering van de jaarplank.

Conserven, en wanneer je een blik weggooit

Een volconserve is verhit in een volledig luchtdicht blik, en de tenminstehoudbaarheidsdatum ligt vaak meer dan een jaar vooruit. Zolang het blik heel is en koel heeft gestaan, kun je het tot lang na de datum gebruiken. De groenten worden zachter en de vis wat droger, maar dat is kwaliteit, geen veiligheid.

Wat de doorslag geeft, is of het blik dicht is. Een deuk is geen probleem zolang het blik dicht is. Gooi het blik weg zonder te proeven als:

1. het deksel of de bodem bol staat en terugveert als je erop drukt (een bol blik),
2. het blik lekt of aan de buitenkant plakkerig is,
3. de roest zich in de naad heeft gevreten, de rand waar deksel en blik samenkomen,
4. het sist, spuit of schuimt als je het opent, of de inhoud verkeerd ruikt.

Lees de verpakking van de conserven die je koopt. Sommige haring en sommige ingemaakte producten zijn koelconserven die altijd koud moeten staan, en die horen niet in de voorraadkast.

Tips: Doe wat er overblijft in een geopend blik over in een schaaltje met deksel. Restjes horen niet in het blik te blijven staan, omdat er metaal in het eten kan oplossen als er lucht bij komt, vooral bij zure producten zoals tomaat en fruit.

De vriezer als de stroom uitvalt

Doe de vriezer niet open. Een volle vriezer die dicht blijft, kan de kou tot twee etmalen vasthouden. Een halfvolle vriezer houdt het korter vol, en daarom zijn bevroren waterflessen in de lege vakken een goede gewoonte. Ze vullen de lege ruimte op, werken als koelelementen en worden drinkwater als ze ontdooid zijn. Vul de flessen niet helemaal, want dan kunnen ze knappen.

Als de stroom terugkomt, loop je de vriezer pak voor pak na:

1. Eten waar nog ijskristallen in zitten kun je opnieuw invriezen. De kwaliteit wordt iets minder, maar de veiligheid komt niet in gevaar.
2. Eten dat helemaal ontdooid is maar nog koelkastkoud aanvoelt kun je opnieuw invriezen of meteen klaarmaken.
3. Rauw vlees, gevogelte, vis en schaaldieren die warmer zijn geworden dan dat maak je meteen klaar of gooi je weg. Dit is het eten dat het snelst bederft. Vries het nooit rauw opnieuw in.

Zitten er in de vissticks van dinsdagavond nog ijskristallen als de stroom terugkomt, dan kun je ze dus opnieuw invriezen.

De koelkast telt in uren

De koelkast verliest zijn kou veel sneller dan de vriezer. Wat de doorslag geeft, is hoe koud het in het begin was. Was de koelkast 4 °C, dan duurt het ongeveer zeven uur voordat hij 12 °C bereikt, en was hij 8 °C, ongeveer vier uur. Binnen die tijd kun je al het eten in de koelkast bekijken, eraan ruiken en het proeven.

Bij 12 °C vermenigvuldigen de meeste bacteriën zich langzaam, en kan het eten ongeveer een etmaal zo staan met weinig risico. Daarom is een koelkastthermometer zonder batterij een goede aankoop. Schrijf op hoe laat de stroom uitviel. Weet je de temperatuur niet, of niet hoe lang de stroom al weg is, ga dan uit van het ergste: kamertemperatuur, ongeveer 20 °C, gedurende minstens een etmaal.

Rem het opwarmen af door de deur zo weinig mogelijk open te doen, bevroren flessen of diepvriesproducten naar de koelkast te verplaatsen, en de thermometer af te lezen telkens als je hem toch opendoet. Als het buiten een paar graden boven nul is, kan het eten in een koeltas op het balkon staan, beschermd tegen vogels en katten. Bij strenge vorst beschermt de tas het eten ook tegen bevriezen.

Ook na lange storingen kun je meestal boter, kaas, yoghurt en fil (Zweedse zure melk), eieren in de schaal, mosterd, ketchup, dressing, jam, sap, salami en hele vruchten en groenten redden. De melk wordt na een etmaal in de warmte waarschijnlijk zuur en onsmakelijk, maar dat is zelden gevaarlijk. Proef nooit van rauw vlees of gevogelte, maar kijk, ruik en verhit het goed. Is er iemand in het gezin zwanger, heeft iemand een verminderde weerstand of is iemand kwetsbaar en op leeftijd, en is de koelkast meer dan tien uur 15 °C of warmer geweest, dan moet je gerookte en gemarineerde vis, gesneden vleeswaren, harde kaas, feta, garnalen in pekel en voorgesneden bladgroente verhitten of laten staan.

Meer over de rest van de stroomuitval, zoals warmte, licht en opladen, lees je in de gids over stroomuitval.

Meeltorren, motten en muizen

Kleine beestjes in het meel betekenen niet dat de keuken vies is. Ze komen meestal mee naar huis in verpakkingen uit de winkel. Het eerste teken is vaak wit spinsel in de havermout, de noten of het gedroogde fruit, of kleine grijze motjes die rond de plafondlamp fladderen.

Bereiding:

1. Loop alle droge voorraad na, ook ongeopende pakken.
2. Gooi weg wat aangetast is. Licht aangetaste producten kun je invriezen, zodat de eitjes doodgaan.
3. Maak het kastje leeg, stofzuig planken, hoeken en kieren en vervang meteen daarna de stofzuigerzak.
4. Doe meel, gries, rijst en noten in potten met een goed sluitend deksel. Een papieren of plastic zak houdt motten noch kevertjes tegen.

Motten kunnen nog weken rondvliegen nadat de bron weg is, omdat de larven zich verpoppen in kieren ver van de voorraadkast. Muizen knagen door papier, karton en dun plastic. Heb je keutels of knaagsporen gezien, gooi dan weg waar ze bij konden en zet de rest in potten met deksel, een stukje boven de vloer.

Babyvoeding en flesvoeding

Het eten van de kinderen is het enige in de voorraad waarmee je geen risico neemt. Zorg voor extra babyvoeding, pap voor baby's, välling en flesvoeding in huis, genoeg voor een week.

Aangemaakte flesvoeding moet binnen een uur gegeven worden, en wat overblijft gooi je weg. Dat geldt ook als de stroom weg is. Kant-en-klare flesvoeding in kleine verpakkingen is steriel, heeft geen water nodig en kan op kamertemperatuur gegeven worden. Dat is het makkelijkst om in voorraad te hebben als jullie een baby hebben. Maken jullie poeder aan met gekookt water, dan kun je het water bewaren in een kan met deksel. Voor geopende potjes babyvoeding volg je wat op de verpakking staat, en wat het kind direct uit het potje heeft gegeten, bewaar je niet. Geef nooit honing aan kinderen jonger dan een jaar.

Hoe het verder gaat met kinderen in een crisis, lees je in de gids over voorbereid zijn met kinderen en gezin.

De snelle test: kijken, ruiken, een beetje proeven

Voor alles met ten minste houdbaar tot doe je de snelle test in drie stappen. Eerst kijk je of er schimmel, verkleuring, spinsel of belletjes zijn. Dan ruik je of het ranzig, zuur of muf is. Als laatste proef je een klein stukje en spuug je het uit als het verkeerd smaakt. Dat is genoeg voor het meeste op de jaarplank en de maandplank.

De test geldt niet overal. Hier neem je nooit een risico:

• Bolle blikken, lekkende of niet goed afgesloten blikken. Weggooien zonder te proeven.
• Flesvoeding en babyvoeding die heeft buiten gestaan, lang geleden is geopend of uit een beschadigde verpakking komt.
• Vlees, gevogelte en vis waarvan de te-gebruiken-totdatum verstreken is.
• Schimmel op zacht eten zoals yoghurt, crème fraîche en jam met weinig suiker, en schimmel op noten.

Welke avondmaaltijden de voorraad een week lang oplevert, zie je in het crisismenu, en hoe je ze zonder stroom klaarmaakt in de gids koken zonder stroom. De stormkoker van de kanotocht doet thuis op het balkon hetzelfde werk. Hoe lang je je volgens de instanties in verschillende landen zelf moet kunnen redden, lees je hier: hoe lang je je zelf moet kunnen redden.