Wc en hygiëne zonder water – drie emmers die het gezin gezond houden

Het is een zaterdagochtend in maart. De graafmachine in de straat heeft een waterleiding geraakt, en volgens de sms van de gemeente is het water tot de avond afgesloten. De kraan sputtert even en valt stil. De vierjarige staat ongeduldig te trappelen in de gang omdat hij moet plassen, en de achtjarige komt uit de tuin binnen met modder tot aan de ellebogen.

Geen paniek. Wie in een berghut met een buiten-wc (een droogtoilet in een schuurtje) heeft gelogeerd, op een eiland heeft gekampeerd of met één fles water voor zowel tandenpoetsen als afwassen heeft gewandeld, kan eigenlijk al bijna alles. Thuis gaat het erom dat je de spullen klaar hebt staan en weet wanneer de wc wel en niet gebruikt kan worden.

Hoeveel water jullie in huis moeten hebben, staat in waterparaatheid. Deze pagina gaat over waar je het water voor gebruikt als het schaars is, en over alles wat anders door het riool verdwijnt.

Het geheugensteuntje: drie emmers

Zie het water in huis als drie emmers, en laat het water maar één kant op gaan.

1. De schone emmer. Jerrycans en flessen met drinkwater. Voor drinken, koken, tandenpoetsen en handen wassen. Niemand doopt er iets in; jullie gieten of tappen eruit.
2. De grijze emmer. Al het water dat al een keer gebruikt is, zoals afwaswater, waswater en het water dat van je handen afloopt. Dat is goed genoeg om de wc door te trekken als het riool werkt, en om de emmer van het noodtoilet om te spoelen.
3. De zwarte emmer. Het noodtoilet, met deksel.

Water gaat van schoon naar grijs naar zwart, nooit terug. Met die regel houd je gescheiden wat in de mond gaat en wat het huis uit moet, en de kinderen snappen hem meteen. Markeer de emmers gerust met tape.

De wc: wanneer je mag doortrekken en wanneer niet

Het eerste wat je moet weten, is of het probleem bij het water of bij het riool zit.

Is alleen de kraan droog maar werkt het riool, bijvoorbeeld bij een lek of een reparatie aan de leiding, dan kun je de wc gewoon gebruiken. Je trekt zelf door met een emmer. Een gewone wc spoelt ongeveer zes liter. Giet vijf tot zes liter in één keer recht in de pot en niet langs de randen, dan neemt het water de inhoud mee. Het water hoeft niet drinkbaar te zijn. Volgens Livsmedelsverket (de Zweedse voedselautoriteit) is zelfs water dat gekookt moet worden prima om door te spoelen, en daar komt de grijze emmer goed van pas. Je kunt het water ook in de stortbak gieten en gewoon doortrekken.

Is het water in de hele buurt weg reken er dan niet op dat je kunt doortrekken. Het noodwater dat de gemeente uitdeelt, is zelden genoeg voor de wc. Het advies van MCF is: plas in de wc, maar leg het papier in een emmer met deksel ernaast. Poep gaat in een zak. In het noodrioleringsplan van de gemeente Nacka staat bijvoorbeeld dat de urine in de wc moet blijven en bij een langere storing af en toe kan worden doorgespoeld met meerwater of regenwater.

Is de stroom weg in een flatgebouw trek dan helemaal niet door. Het rioolwater wordt vaak met elektrische pompen verder geleid, en als die stilstaan, blijft wat je doortrekt in de leidingen staan. Iedereen in het gebouw deelt dezelfde standleidingen, en er kan een verstopping ontstaan waardoor rioolwater bij iemand anders omhoogkomt. Dat geldt ook voor afwaswater en waswater. Verzamel het in de grijze emmer tot de stroom terug is.

Tips: Sla nu de waterpagina en het klantenservicenummer van de gemeente op in je telefoon. Als het water wegvalt, komt daar het bericht vandaan over wat er doorgespoeld mag worden en waar de zakken heen moeten.

Het noodtoilet: emmer, zak en strooisel

Een noodtoilet is een buiten-wc binnenshuis. Er zijn twee varianten.

Een zak in de wc-pot werkt prima voor een etmaal of twee. Klap de bril omhoog, trek een stevige vuilniszak over de pot en klap de bril weer naar beneden, zodat de zak vastzit. Gebruik gerust twee zakken in elkaar.

Een emmer met deksel is beter voor langere storingen. De Finse overheid heeft haar advies in 2025 aangepast en raadt nu een emmer met deksel van ongeveer tien liter aan in plaats van de zak in de wc-pot. De zak kan in het riool glijden of scheuren als je hem eruit tilt. Doe een zak in de emmer, zet er een losse wc-bril op en zet de emmer ergens waar hij met rust gelaten wordt, bijvoorbeeld in de douche.

Zo gebruik je hem:

1. Plas in de wc als dat kan, of in een apart potje of een aparte emmer. Hoe minder plas in de zak, hoe minder geur en gewicht. Het is hetzelfde principe als bij een urinescheidend droogtoilet.
2. Strooi er na elke keer iets overheen, zodat alles bedekt is. Kattenbakkorrels, compoststrooisel, turfstrooisel en zaagsel werken allemaal.
3. Wc-papier gaat in dezelfde zak.
4. Meteen het deksel erop.
5. Als de zak ongeveer halfvol is, knoop je hem dicht, doe je hem in nog een zak en zet je hem in een ton met deksel, op een koele plek en buiten bereik van kinderen en dieren.

Waar de zakken daarna heen moeten, bepaalt de gemeente. Bij kortere storingen mogen goed afgesloten zakken meestal bij het restafval. Bij grotere storingen kan de gemeente containers op inzamelpunten neerzetten, mobiele toiletten plaatsen of latrinetonnen ophalen. Het gft-afval en de composthoop zijn nooit de juiste plek.

Wonen jullie op het platteland, dan is het bos een alternatief, net als op tocht. Ga ver van water en paden af, graaf een kuil en dek alles goed af. Hoe jullie daarbij rekening houden met de natuur, lees je in het allemansrecht.

Handen wassen: een jerrycan met kraantje

Het belangrijkste hygiëneadvies op deze pagina is dit. Handalcohol is een goede aanvulling, maar geen vervanging. Folkhälsomyndigheten (het Zweedse instituut voor volksgezondheid) zegt duidelijk dat handalcohol niet helpt tegen het norovirus, en juist buikgriep verspreidt zich makkelijk in een huis zonder stromend water.

Bouw daarom een plek om je handen te wassen:

1. Zet een jerrycan met kraantje op de rand van het aanrecht of op een krukje bij het noodtoilet. Die jerrycan is alleen voor de handen.
2. Zet de grijze emmer eronder, of was boven de gootsteen als het riool gebruikt mag worden.
3. Maak je handen nat met een klein scheutje, draai de kraan dicht, zeep je handen goed in en spoel af. Met vloeibare zeep en een kraantje dat dicht kan, heb je ongeveer een deciliter nodig voor één keer wassen.
4. Droog af met papieren handdoekjes of met een eigen handdoek per persoon.

Was je handen met zeep en water na het wc-bezoek, na het verschonen van een luier en voor het eten. Handalcohol is goed voor tussendoor, als je handen er niet vies uitzien. Heeft de gemeente een kookadvies gegeven, dan kun je volgens Livsmedelsverket je handen gewoon wassen met ongekookt kraanwater.

Tips: Maak de kinderen verantwoordelijk voor de zeep. Een zesjarige die bij elk wc-bezoek “zeep!” mag roepen, houdt de handhygiëne beter in de gaten dan welke volwassene ook.

Je wassen met één liter

Je hoeft niet te douchen om schoon te worden. De vijfpuntswasbeurt van MCF gaat van het schoonste naar het vieste: gezicht, handen, oksels, onderlichaam en voeten.

Warm een liter water op en giet het in een kom. Eén washandje per persoon, een beetje zeep en een klein scheutje om na te spoelen is genoeg. Begin bij het jongste kind en laat de volwassenen het water als laatste gebruiken. Als het water op is, gaat het in de grijze emmer. Is er helemaal geen water, dan werken vochtige doekjes of een wascrème die je niet hoeft af te spoelen. Vochtige doekjes gaan bij het afval, nooit in de wc, ook al staat er op de verpakking iets anders.

Tandenpoetsen doe je met een beker water. Moet het water gekookt worden, dan moet het water voor het tandenpoetsen ook gekookt zijn. Een campingdouche van het zomerhuisje, een waterzak die je in de zon of in de douche ophangt, maakt een haarwasbeurt mogelijk met een paar liter.

Afwassen met weinig water

Elk bord dat je afwast, kost water, en daarom begint de afwas al bij de planning. Kook één gerecht in één pan en eet het liefst direct uit kommen. Hoe dat gaat, staat in koken zonder stroom en crisismenu voor een week.

Was daarna af zoals op een kanotocht:

1. Schraap alles uit en veeg het schoon met keukenpapier voordat het indroogt.
2. Giet ongeveer een liter warm water met een druppel afwasmiddel in de ene teil en een liter schoon water in de andere.
3. Was het schoonste eerst af: glazen, bestek, borden en de pan als laatste.
4. Dompel alles in het spoelwater en laat de afwas aan de lucht drogen.

Livsmedelsverket zegt dat afwassen met de hand bij een kookadvies prima kan met ongekookt water, zolang de afwas kan drogen voordat je hem gebruikt. Het afwaswater wordt grijs water.

Menstruatie en luiers

Zorg voor menstruatieproducten voor minstens een hele cyclus in de doos. Maandverband en tampons rol je in papier en gooi je bij het afval. Svenskt Vatten (de Zweedse branchevereniging voor water en riolering) zegt dat alleen plas, poep en wc-papier in de wc thuishoren. Een menstruatiecup heeft schoon water nodig om te legen en schoon te maken, dus houd wegwerpproducten in reserve. Was je handen ervoor en erna.

Luiers gaan sneller op dan je denkt, dus zorg voor wegwerpluiers voor een week met wat marge, ook als jullie anders wasbare luiers gebruiken, want die hebben warm water nodig. Rol poepluiers op, doe ze in een zak en knoop die dicht. Wascrème die je niet hoeft af te spoelen, werkt ook voor de babyverzorging. Het potje leeg je in het noodtoilet. Meer over de allerkleinsten vind je in crisisvoorbereiding met een baby en kleine kinderen.

Besmetting: houd buikgriep buiten de deur

Als water schaars is, gaat buikgriep makkelijker het hele gezin rond. Het calicivirus verspreidt zich via handen, oppervlakken en de kleine druppeltjes van braaksel en het doortrekken van de wc. Vier dingen helpen het meest:

• Zeep en water na de wc en voor het eten, elke keer.
• Een eigen handdoek of papieren handdoekjes. Eén gedeelde handdoek bij het noodtoilet is een besmettingsroute.
• Wie ziek is, kookt niet. 1177 (de Zweedse medische adviesdienst) raadt dat aan, en in een keuken zonder stromend water is het extra belangrijk.
• Maak schoon wat veel mensen aanraken, zoals het deksel van de emmer, de wc-bril en het kraantje van de jerrycan.

Wordt iemand ziek, geef die dan gerust een eigen emmer en een eigen washandje. Kinderen drogen sneller uit dan volwassenen. Geef vaak een klein beetje te drinken. Wat jullie doen als iemand zieker wordt, staat in eerste hulp in een crisis.

Pak de doos in op een gewone avond

De emmer met deksel, de zakken, het strooisel, de zeep en de jerrycan passen in een verhuisdoos in de berging. Zet alles op een avond bij elkaar en probeer het handwasstation dan uit de volgende keer dat jullie op het platteland zijn of in het vakantiehuisje. Het kost tien minuten, en de volgende keer dat de kraan even sputtert en stilvalt, weet iedereen in het gezin wat te doen.