Kampvuurkoken bij het ijsvissen – eten voor een lange dag op het ijs

Het is tien uur en de kinderen zitten al een uur elk bij hun eigen wak. Er is twee keer beet geweest, en er ligt een baars in de zak naast de rugzak. De zevenjarige is opgehouden met aan de hengel te rukken en zit vooral in het gat te kijken. De elfjarige vraagt voor de derde keer wanneer er eten is.

Hier wordt de dag beslist. Als de lunch van de vangst afhangt, wordt het één baars gedeeld door vier. Als er al soep in de thermoskan zit en worst in de rugzak, is de baars een bonus, en hoeft niemand om twaalf uur met honger naar huis.

Deze pagina bundelt het eten voor een dag met de ijsvishengel: wat er op het ijs wordt gegeten, wat er bij het vuur op het land wordt gekookt, hoe je alles inpakt en wat de kinderen kunnen doen. De recepten staan op eigen pagina's, hier lees je alleen waarom ze bij het wak passen en wat je anders doet. Alles over vuur en koken in de kou in het algemeen vind je op de overzichtspagina kampvuurkoken in de winter.

Het geheugensteuntje: de ijstafel en de oevertafel

Een dag ijsvissen heeft twee tafels, en die hebben elk een andere taak.

1. De ijstafel is de thermoskan en je zakken. Bij de wakken zitten jullie stil en bewegen jullie nauwelijks. Daar eet je wat geen vuur nodig heeft: soep uit de voedselthermos, een warm drankje en eten uit je zak. Dat houdt de warmte op peil zonder dat iemand zijn hengel hoeft los te laten.
2. De oevertafel is het vuur en de koekenpan. Op het land, op een vuurplaats of op grind of zand, wordt gekookt wat gloed nodig heeft. Daar gaan jullie heen voor de lunch, om op te warmen en om te bewegen.

Daar komt één regel bij: plan de lunch zo dat hij ook zonder vangst werkt. De baars is plan A. Plan B zit al in de rugzak.

Waarom ijsvissen meer eten vraagt dan een skitocht

Op een skitocht bewegen jullie de hele tijd. Bij het wak zitten jullie op een emmer of een matje te wachten. Metsähallitus, het Finse staatsbosbeheer, schrijft dat het lichaam in de winter veel energie verbruikt alleen al om warm te blijven, en dat het risico op onderkoeling toeneemt als je te lang stilzit. IJsvissen is precies dat: stil, lang, in de kou en vaak in de wind op het open ijs.

Dat betekent drie dingen voor het eten:

• Eet vaak. Elk uur iets kleins werkt beter dan één grote lunch die de hele dag moet volhouden.
• Eet vet en zoet. Kaas, worst, boter in de soep, chocolade en noten geven veel energie per hap.
• Drink warm en zoet. Een beker warm drinken verwarmt zowel je handen als je buik, en het zoete geeft snel energie.

Kleine kinderen kunnen moeilijk zeggen dat ze het koud hebben, en oudere kinderen die helemaal opgaan in het vissen merken het vaak laat. Voel in de nek. Is de nek koud, dan is het tijd om op te staan, iets te eten en even naar het vuur te lopen. Blijft het kind het koud hebben ondanks eten, beweging en droge wanten, lees dan over onderkoeling en bevriezing en breek de dag af.

Het menu: plan A, plan B en de koffiepauze

Plan A: de vangst in de koekenpan

Gebakken baars boven open vuur is waar een dag op het ijs eigenlijk om draait. De vis heeft nooit in een koelkast gelegen, en in boter gebakken baars met een krokant korstje van roggemeel is moeilijk te overtreffen. Wat hier anders is, is dat al het belangrijke vooraf gebeurt: het paneermeel wordt thuis in een zakje gemengd, de aardappelen worden gekookt en koud ingepakt, en de boter gaat mee in je binnenzak zodat hij zacht is als de pan warm is.

Bij het wak geldt één ding. Leg de vangst nooit in de sneeuw. Een baars bevriest in korte tijd, en een bevroren vis kun je bij het vuur niet fileren. Dood hem meteen, doe hem in een zak en zet de zak in de rugzak. Hebben jullie al genoeg gevangen om te eten, steek dan het vuur aan.

Plan B: soep en worst waarvoor je geen vis nodig hebt

• Zalmsoep boven open vuur is de winnaar voor wie hoe dan ook vis wil. De bouillon gaat kokendheet mee in de thermoskan, zodat de pan bij het vuur binnen een paar minuten kookt. Hebben ze beet, dan kun je de soep met baarsfilet maken in plaats van met zalm. Doe de filets er als laatste in en laat ze 3–4 minuten zachtjes garen.
• Aardappel-preisoep is vegetarisch en mild, en de kinderen herkennen de smaak. De prei wordt thuis gespoeld, het water gaat heet mee in de thermoskan en de aardappelen worden bij het vuur geschild. Hij heeft ongeveer 40 minuten op de gloed nodig, dus hij past als jullie toch een tijdje bij het vuur blijven.
• Ärtsoppa past het best bij de ijstafel. Kook hem thuis helemaal gaar en giet hem dampend heet in een voorverwarmde voedselthermos, dan kunnen jullie hem zonder vuur bij de wakken eten. Verdun hem wat extra voordat je hem erin giet, anders wordt hij te dik om uit de thermos te krijgen.
• Bonen en worst is plan B voor wie geen soep wil. De saus wordt thuis plat in een zakje ingevroren en ontdooit in de pan met een scheutje water. Onderweg houdt hij de worst koel.
• Suovas in tunnbröd is de snelste lunch bij het vuur. Gerookt rendiervlees dat in een paar minuten gebakken is en in dun flatbread wordt gerold. Draag het brood binnen in je jas, want flatbread dat in de kou heeft gelegen, scheurt als je het oprolt.

Koffiepauze en toetje

• Kokkaffe hoort voor veel volwassenen bij het ijsvissen. Neem kokend water mee in een thermoskan, dan kookt de ketel binnen een paar minuten en hoef je geen sneeuw te smelten. Het drankje van de kinderen wordt eerst opgewarmd.
• Warme appelmost is het drankje van de kinderen op het ijs. Warm hem thuis op met de kruiden, zeef hem en giet hem in de thermoskan. Een plastic fles koude most, ingepakt in een trui zodat hij niet bevriest, koelt de bekers van de kleinsten af, zodat niemand zich brandt.
• Blåbärssoppa werkt zowel als koffiepauze als toetje. Maak hem thuis wat dunner, dan loopt hij makkelijk uit de thermoskan en kun je hem zo uit de beker drinken.
• Gepofte appels in de gloed zijn het toetje als jullie na de lunch bij het vuur blijven. Ze hebben ongeveer 40 minuten in de gloed nodig, dus leg ze erin als de koekenpan eraf is.

Is de koekenpan nog warm als de vis op is, dan kun je hem gebruiken voor een kolbulle (Zweedse pannenkoek uit de koekenpan) met spek. Dat is een voedzame afsluiter voor wie nog even terug wil naar de wakken.

Het vuur: op het land, niet op het ijs

Het vuur maak je op het land. Een vaste vuurplaats aan de oever is het best, anders grind of zand als ondergrond. Naturvårdsverket, de Zweedse milieudienst, raadt aan rotsplaten en grotere rotsblokken te vermijden, omdat die door de hitte kunnen barsten, en onder de sneeuw op een oever kunnen zowel rots als mos liggen. Veeg de ondergrond vrij voordat jullie vuur maken. Maak nooit vuur op iemands erf, en houd rekening met de mensen die aan de oever wonen.

Maak geen vuur direct op het ijs. Het vuur smelt een kuil die volloopt met water en de gloed dooft, en houtskool en as blijven in het meer achter als het ijs smelt. Willen jullie toch bij de wakken bakken, dan kan dat met een kleine barbecue of een vuurschaal op poten, op een vuurvaste plaat. De as neem je mee naar huis of naar een vuurplaats.

Hout onder de sneeuw is vaak nat, dus neem droog hout en aanmaakmateriaal van huis mee. Alles over een vuur op gang krijgen in de kou, in de wind en op sneeuw, en over de regels voor vuur maken, vind je op de overzichtspagina. In natuurreservaten en nationale parken kan het verboden zijn om vuur te maken behalve op aangelegde plekken.

Kies de visplek op basis van het vuur

Hier gaat het het vaakst mis. De visplek wordt gekozen op basis van waar ze bijten, en het vuur komt een flinke wandeling verderop te liggen. Kies liever een plek waar je de vuurplaats vanaf het ijs kunt zien. Denk er tegelijk aan dat het ijs vaak zwakker is langs de oevers, in het riet, onder steigers en bij in- en uitstromen. Loop dezelfde weg terug als waarlangs je erop ging, waar je weet dat het ijs hield.

Eén steekt aan, de anderen vissen

Een gloedbed dat genoeg is voor de koekenpan, duurt in de kou ongeveer 20–30 minuten. Zijn jullie met twee volwassenen, dan kan de een naar het land gaan om het vuur aan te steken terwijl de anderen doorvissen. Kinderen mogen nooit zonder een volwassene op het ijs blijven, dus ben je de enige volwassene, dan gaat iedereen samen naar het land en halen de kinderen hout. Fileer terwijl het vuur opbrandt, dan is de vis klaar voor de pan als de gloed dat is.

Tijdschema voor een dag op het ijs

De tijden zijn maar een voorbeeld voor een dag die om negen uur begint. Verschuif ze naar het licht en de reistijd, maar houd de volgorde aan.

Tijd	Waar	Wat
De avond ervoor	Thuis	Soep koken, aardappelen koken, paneermeel mengen, bonensaus invriezen
's Ochtends	Thuis	Thermoskannen voorverwarmen, dampend heet vullen, boter en zaketen in de binnenzakken
9–10 uur	De ijstafel	Het ijs op, boren, vissen. Een warm drankje zodra iedereen zit
10.30 uur	De ijstafel	Soep of iets zoets uit de thermoskan
11.30 uur	De oevertafel	Een volwassene gaat naar het land en steekt het vuur aan, met de kinderen als je de enige volwassene bent
12 uur	De oevertafel	Fileren terwijl het vuur opbrandt, de baars bakken of plan B klaarmaken
13–13.30 uur	De ijstafel	Terug naar de wakken, koffiepauze uit de thermoskan
Voor de schemering	De oevertafel	Het vuur helemaal doven, visafval, afval en as inpakken, naar huis zolang het licht is

In december gaat de zon in Stockholm al voor drie uur onder en verder naar het noorden nog eerder, dus midden in de winter is het licht alleen genoeg tot de lunch. Het ijs is moeilijker te lezen als het licht vlak wordt, en op een zonnige dag kan het ijs het dichtst bij het land in de loop van de middag zwakker worden. Ga liever een uur te vroeg dan een kwartier te laat.

Inpakken voor het ijs

Het meeste wat de dag beslist, zit in hoe jullie inpakken.

• Wat zacht moet blijven, draag je op je lichaam. Boter, flatbread, kaas en het zaketen van de kinderen zitten in binnenzakken.
• Wat mag bevriezen, zit aan de buitenkant. Ingevroren bonensaus en bevroren bosbessen kunnen helemaal aan de buitenkant van de rugzak of de slee.
• De thermoskannen zitten midden in de lading, ingepakt in een trui.
• De vangst heeft een eigen zak, en visafval en ander afval hebben er een andere.

Hoe je de thermoskan voorverwarmt en vult zodat hij de hele dag warm blijft, lees je in buiten koken in de winter.

Wat de kinderen doen

IJsvissen is een van de weinige winteractiviteiten waarbij kinderen echt verantwoordelijkheid kunnen krijgen voor het eten.

• Vissen en tellen. Wie de vis vangt, bepaalt wie de eerste hap krijgt.
• De viszak bijhouden, zodat er geen vis in de sneeuw belandt.
• Paneren. Doe de filets in het zakje, blaas het op, houd het dicht en schud. Het is de perfecte klus voor kinderen.
• Hout halen uit de slee en het netjes naast het vuur leggen.
• Citroen uitpersen en de bekers uitdelen.

Oudere kinderen kunnen leren fileren met een volwassene ernaast, één vis tegelijk en met het mes van de hand af gericht. De pan, de boter en het mes zijn bij de kleinsten voor een volwassene.

Dat kinderen kunnen opstaan en naar het vuur lopen, is bovendien goed om warm te blijven. Een kind dat twee uur stil bij het wak zit, krijgt het koud, hoe goed de kleding ook is.

Eerst het ijs, dan het eten

Geen soep ter wereld helpt als het ijs niet houdt. Het advies van Issäkerhetsrådet, de Zweedse raad voor ijsveiligheid, voor ijsvissen in het kort:

• Minstens een decimeter kernijs, en controleer het zelf, ook als anderen er al vissen.
• Boor een proefgat of sla met de ijsprikstok elke keer dat jullie verplaatsen.
• IJspriemen buiten op de jas, onder de kin. Laat de kinderen oefenen met ijspriemen en reddingslijn voordat jullie het ijs op gaan.
• Vis met meerdere mensen samen. Kinderen moeten gezelschap hebben van minstens één volwassene. Kinderen die niet kunnen zwemmen, moeten een reddingsvest met kraag dragen, en kinderen die kunnen zwemmen een rugzak met lichte kleren in plastic zakken.
• Reservekleding in een waterdichte zak en de mobiel in een waterdicht hoesje, zodat jullie snel 112 kunnen bellen.
• Laat het iemand weten waar jullie zijn en wanneer jullie terug willen zijn.

Kleinere meren en vennen hebben vaak veiliger ijs dan grote meren. Alles over zwakke plekken, de kleuren van het ijs en wat je doet als iemand erdoor zakt, lees je in ijsveiligheid met kinderen.

Het vissen en de vis

Visvergunning. Langs de kust en in de vijf grote meren is vissen met handgerei vrij, en een ijsvishengel telt als handgerei. In andere meren hebben jullie een visvergunning of toestemming nodig van degene die de visrechten heeft. Minimummaten en gesloten tijden gelden ook bij vrij vissen. Meer over vissen met het gezin vind je in de visgids.

Kwik. Baars kan kwik bevatten, en het gehalte verschilt per meer. Livsmedelsverket, de Zweedse voedselautoriteit, raadt wie zwanger is, borstvoeding geeft of zwanger probeert te worden aan om hoogstens twee à drie keer per jaar baars te eten. Voor alle anderen geldt: wissel af met andere vis als jullie vaker dan één keer per week zelfgevangen baars eten.

Neem alles mee naar huis. Het allemansrecht geeft veel vrijheid op het ijs, maar afval en etensresten horen niet in de natuur achter te blijven. Dat geldt ook voor visafval en viskoppen. Doe ze in de zak voor visafval en gooi ze thuis weg.

De volgende tocht

IJsvissen is een van de vier wintersituaties waarin het vuur de dag maakt. Gaan jullie op ski's op pad, met korte pauzes en Samische tenthutten langs de loipe, dan is het een ander soort eten, en dat vind je bij kampvuurkoken op de skipiste en bij de langlaufloipe.