Jak rozmawiać z dziećmi o kryzysie i niepokoju – oświetlcie następny krok, nie cały las

Jest piątkowy wieczór w maju, wpół do ósmej. Sześciolatka umyła zęby i leży na dolnym łóżku piętrowego łóżka z kołdrą pod brodą. Gasisz właśnie lampę pod sufitem, kiedy pyta: „Co to jest schron? Eliasz mówił, że jak będzie wojna, to trzeba będzie tam mieszkać.” Z górnego łóżka nie dochodzi żaden dźwięk, ale dziewięciolatek przestał przewracać kartki książki.

Są dwa częste odruchy. Pierwszy to powiedzieć „nie musisz o tym myśleć” i życzyć dobrej nocy. Drugi to usiąść na brzegu łóżka i wyjaśnić wszystko, co samemu przeczytało się w ostatnim tygodniu. Żaden z nich specjalnie nie pomaga.

Ten przewodnik opiera się na jednym obrazie: latarka czołowa. Na wieczornej wędrówce latarka czołowa oświetla kilka metrów przed stopami. To wystarczy, żeby bezpiecznie zrobić następny krok. Nie oświetla całego lasu, ale też nie gaśnie. Rozmowa z dzieckiem ma trzy tryby:

1. Zobacz, gdzie stoi dziecko. Dowiedz się, co dziecko usłyszało i co o tym myśli.
2. Świeć na odpowiednią odległość. Odpowiadaj prawdziwie, krótko i blisko, tak daleko, jak sięga pytanie dziecka.
3. Daj dziecku własną lampę. Konkretne zadanie w rodzinnej gotowości.

I dwa błędy, których warto unikać: długie światła, czyli wszystkie szczegóły naraz, i ciemność, kiedy nikt nic nie mówi.

Podstawy na temat dzieci i gotowości znajdziesz tutaj: gotowość z dziećmi i rodziną. Jeśli pytanie dotyczy właśnie schronu, gotowe zdania znajdziesz tutaj: schron z dziećmi. Ta strona zagłębia się w samą rozmowę.

Dziecko już coś usłyszało

Wyjdź z założenia, że dziecko wie więcej, niż myślisz. Bris przypomina, że dzieci słyszą rozmowy dorosłych, na przykład przy stole, i wyciągają własne wnioski. UNICEF Sverige zwraca uwagę, że dzieci często dowiadują się różnych rzeczy od starszego rodzeństwa, kolegów albo z mediów społecznościowych, zanim rodzice w ogóle zdążą zareagować.

Psycholog z Rädda Barnen (szwedzkiej organizacji Save the Children) daje jasną radę: nie czekaj, aż dziecko zapyta. Poruszaj ten temat z własnej inicjatywy. Niepokój, który dziecko nosi w sobie samo, może rosnąć.

Zacznij od konkretnych pytań zamiast „boisz się?”:

• „Rozmawialiście o tym w szkole?”
• „Co jeszcze mówił Eliasz?”
• „Jak myślisz, co to jest schron?”

Odpowiedzi pokazują, gdzie dziecko stoi, i często zaskakują. Dziecko może martwić się czymś zupełnie innym niż ty, na przykład psem albo zwierzętami w kraju, w którym jest wojna. Niektóre dzieci w ogóle nie chcą rozmawiać, ale mówią więcej, kiedy rysują albo się bawią. Jeśli dziecko nic nie mówi, temat może być teraz dla niego zbyt straszny. Zostaw to i wróć do tego innego dnia.

Wskazówka: Pytanie często pada przy kładzeniu się spać, kiedy jest ciemno i cicho. Odpowiedz wtedy krótko i powiedz, że porozmawiacie więcej jutro. Samochód, zmywanie albo spacer to lepsze miejsca na dłuższą rozmowę niż brzeg łóżka o wpół do ósmej.

Świeć na odpowiednią odległość

Kiedy wiesz, co dziecko chce wiedzieć, odpowiadasz właśnie na to pytanie. Nie na wszystkie pytania świata.

Mów tylko to, o czym wiesz, że jest prawdą. Tak radzi MCF w broszurze Om krisen eller kriget kommer (szwedzkiej broszurze dla wszystkich gospodarstw domowych), a Bris mówi to samo: mów szczerze, ale nie podawaj więcej strasznych szczegółów, niż dziecko pyta. „Schron to wyjątkowo mocne pomieszczenie, często w piwnicy. Jest na wszelki wypadek, jak gaśnica w przedpokoju. Nikt teraz z niego nie korzysta.”

Mów „nie wiem”, kiedy nie wiesz. Nie musisz znać odpowiedzi na wszystko. Powiedz, że można się zastanawiać i że możecie razem to sprawdzić, na przykład na Lilla Krisinfo, czyli stronach Krisinformation (szwedzkiego serwisu informacji kryzysowej) dla dzieci i młodzieży.

Obiecuj to, czego możesz dotrzymać. Kusi, żeby powiedzieć „tu nigdy nie będzie wojny”. Ale obietnica, o której nie możesz nic wiedzieć, nie jest stabilną podłogą, na której da się stanąć. Lepiej obiecaj to, co jest prawdą: „Teraz w Szwecji nie ma wojny. Mnóstwo dorosłych codziennie pracuje nad tym, żeby było bezpiecznie. A ja zawsze będę się tobą opiekować, najlepiej, jak potrafię.”

Pokaż, co robią dorośli i społeczeństwo. Krisinformation nazywa to dawaniem nadziei. Rädda Barnen proponuje, żeby powiedzieć, że instytucje, szpitale, wojsko i policja są przygotowane, a dziecko ma żyć dokładnie tak jak zwykle. UNICEF Sverige radzi dorosłym, żeby jasno mówili, że rozwiązywanie konfliktów to zadanie dorosłych, a nie dzieci.

Zakończ czymś lekkim. Zarówno Rädda Barnen, jak i UNICEF Sverige dają tę samą radę: zanim rozmowa się skończy, zmień temat na coś przyjemnego albo codziennego. Co zjemy jutro na śniadanie? Pójdziemy w niedzielę nad wodę?

Różne odpowiedzi w różnym wieku

Tabela pokazuje, jak rozmowa może brzmieć w różnym wieku. Opiera się na opisie Barnafrid (szwedzkiego krajowego centrum wiedzy o przemocy wobec dzieci), jak dzieci reagują na kryzys i niepokój.

Przedszkolak ma trudność ze zrozumieniem, czym jest wojna, ale odczytuje głos, mowę ciała i stres dorosłych. Najważniejsze jest to, żeby codzienność była taka jak zwykle: ta sama wieczorna rutyna, ta sama bajka, ta sama przytulanka. Wiadomości dla dorosłych nie powinny lecieć w pokoju.

Dziecko z młodszych klas słyszy te słowa w szkole i na przerwie i zaczyna rozumieć, że rodzice nie mogą ochronić przed wszystkim. Niepokój może dotyczyć tego, że ktoś zostanie skrzywdzony albo umrze. Mapa, na której dziecko samo widzi, gdzie toczy się wojna, może powiedzieć więcej niż dziesięć zdań. Dzieci w tym wieku mogą też myśleć, że coś jest ich winą, więc powiedz wprost, że tak nie jest.

Dziecko ze środkowych klas rozumie więcej i często chce praktycznych odpowiedzi. Co się z nami stanie? Czy to może przyjść tutaj? Tu pomaga szczerość co do tego, że nikt nie wie wszystkiego o przyszłości, a potem pokazanie, co rodzina rzeczywiście przygotowała. Wiele dzieci w tym wieku chce pomagać. Pozwólcie im.

Daj dziecku własną lampę

Barnafrid radzi dorosłym, żeby angażowali dzieci w rodzinne zadania, tak żeby czuły się potrzebne, a MCF podpowiada, żeby budować domową gotowość razem. Najlepiej działa to wtedy, gdy gotowość dotyczy czegoś, co dziecko zna: przerwy w dostawie prądu, wichury, wieczoru, kiedy zakręcona jest woda. Nie wojny.

• Spakować własną lampę. Niech każde dziecko wybierze latarkę albo latarkę czołową, która leży w ustalonym miejscu, i sprawdzajcie razem baterie w pierwszą niedzielę miesiąca. Jak zorganizować światło w domu, przeczytacie tutaj: światło, gdy nie ma prądu.
• Przećwiczyć wieczór bez prądu. Zgaście wszystkie lampy w zwykły wieczór, ale zostawcie włączone lodówkę, zamrażarkę i ogrzewanie. Ugotujcie obiad na kuchence spirytusowej na zewnątrz albo przy dobrym wietrzeniu i z dorosłym przy kuchence, grajcie w karty przy świetle lampy i śpijcie w jednym pokoju. Jak zadbać o ciepło, przeczytacie tutaj: jeden ciepły pokój, a o gotowaniu tutaj: gotowanie bez prądu.
• Wybrać obiad z zapasów. Pozwólcie dziecku wybrać jedno z dań (zobaczcie: menu kryzysowe na tydzień) i ugotujcie je razem.
• Nauczyć się numeru telefonu. Numer jednego z rodziców jako wierszyk i to, gdzie leży lista telefonów na papierze. Więcej o tym: kryzysowy kumpel i sąsiedzi.

Nazwijcie to wieczorem przygód i porównajcie z nocą w namiocie albo z domkiem w górach bez prądu. To ta sama latarka czołowa, ten sam kubek turystyczny i ta sama talia kart. Większość rzeczy już macie – zobaczcie: skrzynia kempingowa.

Jeśli dziecko zastanawia się, co się stanie, gdy coś wydarzy się w czasie, kiedy jest w szkole, odpowiedzi znajdziecie tutaj: kiedy kryzys przychodzi w ciągu dnia szkolnego.

Wskazówka: Powiedzcie jasno, że to ćwiczenie. „Dziś wieczorem ćwiczymy brak prądu, tak jak wtedy, kiedy zeszłej zimy przyszła wichura.” Dziecko, które wie, po co ćwiczycie, nie musi zgadywać.

Wiadomości i ekrany

Rädda Barnen daje dwie proste rady: nie zostawiajcie włączonych wiadomości w tle i unikajcie rozmów dorosłych o wojnie, kiedy dzieci słyszą. Barnafrid dodaje, żeby ograniczać przykre obrazy z wiadomości i mediów społecznościowych, uważać z nimi przed snem i raczej oglądać razem wiadomości dla dzieci.

1. Przedszkolaki w ogóle nie muszą oglądać wiadomości dla dorosłych. Wyłączcie radio w samochodzie, kiedy zaczynają się wiadomości.
2. Dzieci z młodszych klas mogą oglądać wiadomości przygotowane dla dzieci, z dorosłym obok. Zapytajcie potem, co dziecko o tym myśli.
3. Dzieci ze środkowych klas trafiają na wiadomości w telefonie, w filmikach i przez kolegów. Porozmawiajcie o krytycznym podejściu do źródeł: fałszywe informacje łatwo rozchodzą się w mediach społecznościowych, a zawsze można zapytać dorosłego, czy coś jest prawdą. Pokażcie, gdzie są prawdziwe informacje: Krisinformation i Sveriges Radio P4.

Folkhälsomyndigheten (szwedzka agencja zdrowia publicznego) zaleca, żeby z własnym smartfonem poczekać do roku, w którym dziecko kończy 13 lat, żeby nie używać ekranów, kiedy pora spać, i żeby telefon i tablet leżały na noc poza sypialnią.

Wskazówka: Ekran wyłączony przed snem dotyczy także dorosłych. Dziecko, które słyszy, jak rodzic w łóżku obok czyta na głos wiadomości, wynosi z tego więcej, niż myślisz.

Kiedy niepokój nie mija

Większość dzieci radzi sobie z niepokojem dzięki wsparciu rodziny i przyjaciół, bez profesjonalnej pomocy. Ale niepokój nie zawsze wygląda jak niepokój. Według Barnafrid i 1177 może się objawiać jako:

• koszmary, trudności z zasypianiem albo to, że dziecko znowu chce spać z wami
• ból brzucha albo głowy bez innego wyjaśnienia
• większa potrzeba bliskości, przekora, rozdrażnienie albo wybuchy złości
• to, że dziecko odsuwa się od kolegów, nie chce chodzić do szkoły albo przestaje robić to, co lubiło
• to, że dziecko nie potrafi oderwać się od myśli i w kółko wraca do tego samego niepokoju

Kilka gorszych nocy po przykrej wiadomości to coś normalnego. Dzieci, które same przeżyły wojnę albo ucieczkę, i dzieci, które łatwo się niepokoją, mogą potrzebować wsparcia wcześniej. Szukajcie pomocy, jeśli niepokój nie mija po kilku tygodniach, nasila się albo przejmuje codzienność:

1. BVC (przychodnia dla dzieci) dla dzieci poniżej sześciu lat.
2. Elevhälsan (szkolna opieka zdrowotna) w szkole, czyli pielęgniarka szkolna albo pedagog szkolny. Powiedzcie też nauczycielowi, żeby szkoła wiedziała.
3. Przychodnia, albo 1177 całą dobę po radę, gdzie się zwrócić. W wielu regionach jest też pierwsza linia wsparcia dla dzieci i młodzieży.
4. Psychiatria dziecięca i młodzieżowa (BUP) od razu, jeśli dziecko mówi o tym, że chce zrobić sobie krzywdę albo że nie chce żyć. Spokojne pytanie o takie myśli nie zwiększa ryzyka. Jeśli dziecko zaraz zrobi sobie krzywdę, dzwońcie pod 112 albo jedźcie na izbę przyjęć.

Dziecko może samo zadzwonić albo wysłać SMS-a do Bris pod numer 116 111 albo czatować i pisać maile przez stronę Bris, całą dobę, za darmo i anonimowo. Jako dorosły możesz zadzwonić do telefonu Bris dla dorosłych, 077-150 50 50, w dni powszednie w godzinach 9–13. Kosztuje to tyle co zwykłe połączenie i nie musisz podawać swojego nazwiska.

Twój własny niepokój

Dzieci wyczuwają bardziej, jak się czujesz, niż to, co mówisz. Bris, Rädda Barnen i Krisinformation dają tę samą radę: nie przenoś swojego niepokoju na dziecko i szukaj wsparcia dla siebie u innych dorosłych.

To nie znaczy, że masz udawać, że nic nie czujesz. Barnafrid proponuje, żeby dzielić się uczuciami prostymi słowami, tak żeby dziecko się nauczyło, że można o tym rozmawiać. „Mnie też zrobiło się trochę smutno przy tej wiadomości. Wtedy pomogła mi rozmowa z babcią i potem było mi lepiej.”

MCF ma dla zaniepokojonych dorosłych proste rady: porozmawiaj z kimś, pomagaj innym, śpij, jedz i ruszaj się, a wiadomości ogranicz do poziomu, który jest dla ciebie w sam raz. Jeśli czujesz się bardzo źle, skontaktuj się z lekarzem. Więcej o tym, jak stres wpływa na decyzje, przeczytasz tutaj: gotowość psychiczna.

Wskazówka: Ustal dla siebie porę na wiadomości, na przykład raz, kiedy dzieci już zasną. Przez resztę wieczoru telefon jest po prostu telefonem.

Ten sam wieczór, drugie podejście

Z powrotem przy piętrowym łóżku. „Schron to wyjątkowo mocne pomieszczenie, często w piwnicy, trochę jak gaśnica w przedpokoju. Jest na wszelki wypadek. W Szwecji nie ma wojny, a dorośli w całym kraju dbają o to, żeby było bezpiecznie. Chcesz, żebyśmy jutro sprawdzili, gdzie jest nasz?” Kiwa głową. Z górnego łóżka pada pytanie o latarki i ustalacie, że w niedzielę dziewięciolatek sprawdzi baterie.

Potem rozmawiacie o tym, co zjecie na śniadanie. Latarka czołowa oświetliła następny krok. Reszta lasu może poczekać do jutra.